2.2. ऐसी अक्षरें रसिकें (Aisi Aksarem Rasikem) - Class 11 -Yuvakbharati
- 2 days ago
- 4 min read
Author: संत ज्ञानेश्वर (Sant Dnyaneshwar) | Genre: ओव्या / पद्य (Ovi / Poetry)
1. Shabdaarth & Vakprachar (Glossary with English Context)
A. Difficult Words (Shabdaarth)
Shabd (Word) | Arth (Marathi) | Meaning (English Context) |
रसाळ (Rasāḷa) | गोड, प्रेमळ | Sweet / Melodious / Juicy |
पैजा जिंके (Paijā Jiṅkē) | शर्यत जिंकेल | To win a bet / To surpass |
परिमळ (Parimala) | सुगंध | Fragrance |
बीक (Bīka) | गर्व / ताकद | Pride / Strength |
कळंभा (Kaḷambhā) | भांडण / चढाओढ | Competition / Conflict |
रसना (Rasanā) | जीभ | Tongue / Organ of taste |
धणी (Dhaṇī) | तृप्ती / समाधान | Satisfaction / Contentment |
सहस्रकरु (Sahasrakaru) | सूर्य (हजारो हात असलेला) | Sun (The one with thousand rays) |
चिंतामणी (Cintāmaṇī) | इच्छा पूर्ण करणारा रत्न | Wish-fulfilling gem |
वोगरिलीं (Vogarilīṃ) | वाढली (ताटात) | Served (in a plate) |
B. Idioms (Vakprachar)
Vakprachar (Idiom) | Arth (Marathi) | Explanation (English) | Vakya Upyog |
पैज जिंकणे | सर्वश्रेष्ठ ठरणे | To prove supreme / Surpass | संत ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांनी अमृताशी पैज जिंकली आहे. |
धणी पुरणे | पूर्ण समाधान होणे | To be fully satisfied | निसर्गाचे सौंदर्य पाहून डोळ्यांची धणी पुरली. |
चेववणे | जागे करणे / उत्साह देणे | To awaken / To inspire | सूर्य आपल्या प्रकाशाने संपूर्ण जगाला चेववतो (जागे करतो). |
2. Parichay & Saransh (Introduction & Summary)
Lekhak Parichay: संत ज्ञानेश्वर हे मराठी साहित्यातील थोर संत, तत्त्वज्ञ आणि प्रतिभासंपन्न कवी आहेत. त्यांनी 'भावार्थदीपिका' (ज्ञानेश्वरी), 'अमृतानुभव' यांसारखे अजोड ग्रंथ रचले.
Madhyavarti Kalpana (Central Idea):
Marathi: मराठी भाषेचा अभिमान आणि तिचे अमृतापेक्षाही श्रेष्ठ असणारे शब्दसामर्थ्य या ओव्यांतून व्यक्त झाले आहे.
English: These verses express pride in the Marathi language, highlighting its sweetness that surpasses even 'Amrit' (nectar) and its profound impact on human senses.
Bilingual Summary (Saransh):
Marathi: संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की माझी मराठी भाषा बोलताना इतकी रसाळ आहे की ती अमृताशीही पैज जिंकेल. हे शब्द ऐकताना कानाला जिभा फुटतात आणि सर्व इंद्रिये त्या शब्दांचा आस्वाद घेण्यासाठी आपापसात चढाओढ करतात. ज्याप्रमाणे सूर्य एकटाच संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, तसे हे मराठी शब्द सर्व इंद्रियांना एकाच वेळी तृप्त करतात. हे शब्द म्हणजे आत्मज्ञानाची मेजवानी असून निष्काम भक्तांसाठी ती एक पर्वणीच आहे.
English: Sant Dnyaneshwar asserts that his Marathi words are so melodious that they can defeat nectar in a bet of sweetness. The beauty of these words is such that all senses—ears, tongue, eyes, and nose—compete to experience them simultaneously. Just as the sun awakens the entire world alone, these words satisfy all senses at once. He describes his composition as a feast of spiritual wisdom served for selfless devotees.
4. HSC Kruti Pattern (Padya - Poetry)
Kruti 1: Akalan (2 Marks)
तक्ता पूर्ण करा (इंद्रिये व परिणाम):
कान: रसाळपणाच्या लोभाने कानांनाच जिभा फुटतात.
जीभ: शब्दांचा रस आपलाच आहे असे म्हणते.
नाक: शब्दांतून सुगंधाचा अनुभव घेते.
डोळे: शब्दांची सुंदर मांडणी पाहून तृप्त होतात.
मन: शब्दांना आलिंगन देण्यासाठी बाहेर धावते.
तुलना करा (रसाळ बोल आणि सूर्य):
रसाळ बोल: सर्व इंद्रियांना एकाच वेळी शांत/तृप्त करतात.
सूर्य: एकटाच संपूर्ण जगाला प्रकाशित करून जागे करतो.
चौकटी पूर्ण करा:
रसाळ बोलाला दिलेली उपमा - (सूर्य / चिंतामणी).
सर्व जगाला जागवणारा - (सहस्रकरु / सूर्य).
एका शब्दात उत्तर द्या: अमृताशी पैज जिंकणारी - (मराठी भाषा/बोल).
वैशिष्ट्ये लिहा: ज्ञानेश्वरांच्या भाषेची वैशिष्ट्ये -> (अमृतापेक्षा गोड, रसाळ, इंद्रियांना तृप्त करणारी, व्यापक, चिंतामणीसारखी गुणकारी).
Kruti 2: Kavya Saundarya (Poetic Beauty - 2 Marks)
ओळ: "ऐका रसाळपणाचिया लोभा । कीं श्रवणींचि होति जिभा ।"
स्पष्टीकरण: ज्ञानेश्वरांच्या मराठी शब्दांत इतका गोडवा आहे की, ते शब्द ऐकताना कानांना केवळ ऐकून समाधान होत नाही. त्या शब्दांची चव चाखण्यासाठी जणू कानांनाच जिभा फुटल्या आहेत, अशी सुंदर कल्पना कवीने मांडली आहे.
ओळ: "वेधें परिमळाचें बीक मोडे । जयाचेनि ।।"
स्पष्टीकरण: मराठी शब्दांची कोमलता इतकी श्रेष्ठ आहे की, तिच्यासमोर सुंगधाचा (परिमळाचा) गर्वही गळून पडतो. सुंगध केवळ नाकाला सुख देतो, पण हे शब्द सर्व इंद्रियांना मोहवून टाकतात.
Kruti 3: Rasagrahan (Appreciation - 4 Marks)
प्रश्न: 'ऐसी अक्षरें रसिकें' या रचनेचे रसग्रहण करा.
उत्तर:
आशय सौंदर्य (Theme/Subject): ही रचना मराठी भाषेच्या गौरवाचे स्तोत्र आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी मराठी भाषेला अमृतापेक्षाही श्रेष्ठ मानले असून तिच्या शब्दसामर्थ्याचा सार्थ विश्वास यात व्यक्त केला आहे.
काव्य सौंदर्य (Style/Figures): यात कवीने इंद्रियांचे मानवीकरण केले आहे. कान, नाक, डोळे हे शब्दांचा उपभोग घेण्यासाठी आपापसात भांडतात (कळंभा), ही कल्पना अतिशय रंजक आहे. सूर्याची आणि चिंतामणीची दिलेली उपमा शब्दांची व्यापकता स्पष्ट करते.
भाषिक वैशिष्ट्ये (Language): ही रचना 'ओवी' छंदात असून तिची भाषा रसाळ आणि प्रवाही आहे. ७०० वर्षांपूर्वीची ही मराठी आजही तितकीच ताजी आणि परिणामकारक वाटते. 'आत्मप्रभा', 'कैवल्यरस' यांसारख्या शब्दांमुळे रचनेला आध्यात्मिक उंची प्राप्त झाली आहे.
7. Previous Years' Board Questions (PYQ Corner)
प्रश १: मराठी भाषेची थोरवी स्पष्ट करा.
उत्तर: मराठी भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून ती अमृताशी पैज जिंकणारी रसाळ भाषा आहे. तिचे शब्द चिंतामणीसारखे मौल्यवान आहेत, जे भक्तांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतात. या भाषेतील शब्दांमध्ये सुंगध, सौंदर्य आणि चव या तिन्हींचा संगम आढळतो.
प्रश २: रसाळ बोलांचा इंद्रियांवर होणारा परिणाम स्पष्ट करा.
उत्तर: ज्ञानेश्वरांचे रसाळ बोल ऐकताना कान तृप्त होतात, जीभ चव चाखते, नाक सुंगध घेते आणि डोळे रूपाचे दर्शन घेतात. इंद्रिये आपापल्या स्वभावानुसार त्या शब्दांवर झडप घालतात, पण हे शब्द सूर्याप्रमाणे सर्वांना सारख्याच प्रमाणात तृप्त करतात.
प्रश ३: "माझा मराठाचि बोलु कौतुकें । परि अमृतातेंही पैजा जिंके ।" या ओळीचा भावार्थ लिहा.
उत्तर: संत ज्ञानेश्वर मोठ्या अभिमानाने सांगतात की, मी जी मराठी भाषा बोलतो, ती इतकी मधुर आणि रसाळ आहे की, गोडव्याच्या बाबतीत ती अमृतालाही मागे टाकेल. अमृत प्यायल्याने अमरत्व मिळते, पण ही मराठी अक्षरे ऐकल्याने आत्मिक समाधान आणि आनंद मिळतो.
प्रश ४: 'चिंतामणी' या प्रतीकाचा वापर कशासाठी केला आहे?
उत्तर: ज्याप्रमाणे चिंतामणी रत्न धारण केल्यावर माणसाच्या सर्व चिंता दूर होऊन इच्छा पूर्ण होतात, त्याचप्रमाणे या मराठी शब्दांचे व्यापकपण आहे. हे शब्द समजून घेणाऱ्या रसिक वाचकाला (भावज्ञाला) सर्व गुणांची प्राप्ती होते.
प्रश ५: ज्ञानेश्वरांनी ही अक्षरे कोणासाठी रचली आहेत?
उत्तर: ही रसाळ अक्षरे आणि त्यातील तत्त्वज्ञानाची मेजवानी ज्ञानेश्वरांनी 'निष्काम' (स्वार्थ नसलेल्या) भक्तांसाठी आणि आत्मप्रभेचा शोध घेणाऱ्या श्रोत्यांसाठी रचली आहे.
About BhashaLab
BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.
We offer:
1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
4. International English Olympiad Tuitions - All classes
5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online
Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044
Mail: info@bhashalab.com
Website: www.bhashalab.com
Comments