3.3. वाराणसी - varanasi - Class 10 - गद्य-खंड - Rajeev Prakashan
- May 15
- 4 min read
Updated: 5 days ago

पाठ का प्रकार: संस्कृत खंड (गद्य एवं पद्य)
पाठ का नाम: वाराणसी (बनारस)
विषय: वाराणसी की ऐतिहासिक, सांस्कृतिक और शैक्षिक महत्ता।
स्थिति: गंगा के पावन तट पर (विमलसलिलतरङ्गायाः गङ्गायाः कूले)।
परीक्षा-उपयोगी तथ्य (Quick Exam Facts)
विषय | विवरण |
भौगोलिक स्थिति | गंगा के किनारे स्थित, जहाँ घाटों की आकृति 'वलयाकृति' (घुमावदार) है। |
सांस्कृतिक महत्व | भारतीय संस्कृति और संस्कृत भाषा का केंद्र स्थल। |
विश्वविद्यालय | हिन्दू विश्वविद्यालय, संस्कृत विश्वविद्यालय और काशी विद्यापीठ। |
विदेशी छात्र | संस्कृत (गीर्वाणवाण्याः) के अध्ययन के लिए निःशुल्क विद्या ग्रहण करते हैं। |
ऐतिहासिक तथ्य | मुगल शहजादा दाराशिकोह ने यहाँ उपनिषदों का फारसी अनुवाद कराया। |
प्रसिद्ध वस्तु | कौशेयशाटिकाः (रेशमी साड़ियाँ) और पत्थर की मूर्तियाँ। |
1. पाठ परिचय (Lesson Introduction)
प्राचीनता: वाराणसी संसार की सबसे प्राचीन और सुविख्यात नगरी है।
शिक्षा का केंद्र: प्राचीन काल से ही यहाँ घर-घर में विद्या की ज्योति जल रही है। आज भी यहाँ संस्कृत की धारा निरंतर प्रवाहित होती है।
धार्मिक सद्भाव: यह नगरी विभिन्न धर्मों (जैन, बौद्ध, हिंदू आदि) की संगमस्थली रही है। महात्मा बुद्ध ने यहाँ अपना प्रथम उपदेश दिया था।
2. पाठ का सारांश (Bilingual Summary)
हिन्दी:
वाराणसी गंगा के किनारे स्थित एक अत्यंत प्राचीन और सुंदर नगरी है। इसके चंद्रमा की धवल चाँदनी में चमकते घाट पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। यहाँ संस्कृत भाषा और भारतीय दर्शन का गहरा अध्ययन होता है। यहाँ तक कि मुगल युवराज दाराशिकोह ने भी यहाँ आकर उपनिषदों का अध्ययन किया और उनका फारसी अनुवाद 'सिर्र-ए-अकबर' के नाम से कराया। यहाँ की रेशमी साड़ियाँ और पत्थर की मूर्तियाँ विश्वभर में प्रसिद्ध हैं। यहाँ मरना भी मंगलकारी माना जाता है।
English:
Varanasi is an exceptionally ancient and beautiful city located on the banks of the Ganges. Its crescent-shaped ghats, shining under the white moonlight, attract tourists from all over the world. It is the heart of Sanskrit literature and Indian philosophy. Even the Mughal Prince Dara Shikoh came here to study the Upanishads and translated them into Persian. The city is globally famous for its silk sarees and stone sculptures. In Indian tradition, even death in Varanasi is considered auspicious.
3. केंद्रीय भाव / मूल संदेश (Central Idea / Theme)
इस पाठ का मूल संदेश 'भारतीय गौरव और विद्या की निरंतरता' है। वाराणसी केवल एक शहर नहीं, बल्कि भारतीय ज्ञान-विज्ञान और आध्यात्मिकता का जीता-जागता प्रतीक है, जो सदियों से विश्व को आलोकित कर रहा है।
4. महत्वपूर्ण गद्यांश - ससन्दर्भ अनुवाद (Critical Passages)
महत्वपूर्ण अंश 1: "वाराणसी सुविख्याता प्राचीना नगरी... इमां बहु प्रशंसन्ति ।"
सन्दर्भ: प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्यपुस्तक के 'संस्कृत खंड' के 'वाराणसी' पाठ से लिया गया है।
हिन्दी अनुवाद: वाराणसी बहुत प्रसिद्ध प्राचीन नगरी है। यह स्वच्छ जल की लहरों वाली गंगा के किनारे स्थित है। इसके घाटों की घुमावदार पंक्ति सफेद चाँदनी में बहुत शोभा देती है। असंख्य पर्यटक दूर-दराज के देशों से प्रतिदिन यहाँ आते हैं और इसके घाटों की शोभा देखकर इसकी बहुत प्रशंसा करते हैं।
महत्वपूर्ण अंश 2: "एषा नगरी भारतीयसंस्कृतेः संस्कृतभाषायाश्च केन्द्रस्थलम् अस्ति... अनुवादः पारसीभाषायां कारितः ।"
सन्दर्भ: पूर्ववत्।
हिन्दी अनुवाद: यह नगरी भारतीय संस्कृति और संस्कृत भाषा की केंद्रस्थली है। यहीं से संस्कृत साहित्य और संस्कृति का प्रकाश सब जगह फैला है। मुगल युवराज दाराशिकोह ने यहाँ आकर भारतीय दर्शन शास्त्रों का अध्ययन किया। वह उनके ज्ञान से इतना प्रभावित हुआ कि उसने उपनिषदों का अनुवाद फारसी भाषा में कराया।
5. शब्दार्थ (Glossary)
शब्द | अर्थ | विलोम |
विमल-सलिल | स्वच्छ जल | मलिन-जल |
कूल | किनारा / तट | मध्य |
वलयाकृति | घुमावदार / घेरेदार | सरल रेखा |
गीर्वाणवाण्याः | संस्कृत भाषा के | --- |
कौशेयशाटिकाः | रेशमी साड़ियाँ | --- |
स्पृह्यन्ते | पसंद की जाती हैं | --- |
6. सही या गलत (True or False)
कथन 1: वाराणसी यमुना नदी के किनारे स्थित है।
उत्तर: गलत। कारण: यह गंगा के किनारे स्थित है।
कथन 2: दाराशिकोह ने वाराणसी में उपनिषदों का अध्ययन किया था।
उत्तर: सही।
कथन 3: वाराणसी में तीन विश्वविद्यालय हैं।
उत्तर: सही।
7. लघु उत्तरीय प्रश्न (Short Answers - संस्कृत में)
प्रश्न 1: वाराणसी नगरी कुत्र स्थिता अस्ति?
उत्तर: वाराणसी नगरी गङ्गायाः कूले स्थिता अस्ति।
प्रश्न 2: दाराशिकोहः कुत्र आगत्य भारतीयशास्त्राणाम् अध्ययनम् अकरोत्?
उत्तर: दाराशिकोहः वाराणस्यां आगत्य भारतीयशास्त्राणाम् अध्ययनम् अकरोत्।
प्रश्न 3: वाराणस्यां कति विश्वविद्यालयाः सन्ति?
उत्तर: वाराणस्यां त्रयः (तीन) विश्वविद्यालयाः सन्ति।
8. दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (Long Answers - 5 अंक)
प्रश्न: वाराणसी के शैक्षिक और सांस्कृतिक महत्व पर प्रकाश डालिए।
उत्तर: पाठ के आधार पर वाराणसी का महत्व निम्न बिंदुओं में है:
शिक्षा का प्राचीन केंद्र: यहाँ 'गेहे-गेहे' (घर-घर) विद्या की ज्योति जलती है।
विश्वविद्यालयों की त्रिवेणी: यहाँ हिन्दू विश्वविद्यालय, संस्कृत विश्वविद्यालय और काशी विद्यापीठ जैसे तीन बड़े संस्थान हैं।
संगमस्थली: यह महात्मा बुद्ध, गोस्वामी तुलसीदास और अनेक आचार्यों की कर्मस्थली और विविध धर्मों की संगमस्थली है।
कला और शिल्प: यहाँ की रेशमी साड़ियाँ और पत्थर की मूर्तियाँ देश-विदेश में प्रसिद्ध हैं।
9. व्याकरण - पाठ पर आधारित (Grammar)
समास-विग्रह:
विमलसलिलतरङ्गायाः: विमलानि सलिलानि तासां तरङ्गाः (कर्मधारय/तत्पुरुष)।
कौशेयशाटिकाः: कौशेयस्य शाटिकाः (रेशम की साड़ियाँ) (तत्पुरुष)।
केन्द्रस्थलम्: केन्द्रस्य स्थलम् (तत्पुरुष)।
विभक्ति पहचानें:
वाराणस्यां: सप्तमी विभक्ति, एकवचन।
गङ्गायाः: षष्ठी विभक्ति, एकवचन।
10. UP Board परीक्षा हेतु महत्वपूर्ण श्लोक (अनुवाद हेतु)
श्लोक:
"मरणं मङ्गलं यत्र विभूतिश्च विभूषणम् ।
कौपीनं यत्र कौशेयं सा काशी केन मीयते ॥"
अनुवाद: जहाँ मरना भी मंगलकारी है, जहाँ की भस्म ही आभूषण है और जहाँ की लंगोटी ही रेशमी वस्त्र है, उस काशी की तुलना किससे की जा सकती है? (अर्थात वह अतुलनीय है)।
About BhashaLab
BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.
We offer:
1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
4. International English Olympiad Tuitions - All classes
5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online
Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044
Mail: info@bhashalab.com
Website: www.bhashalab.com

Comments