4.1. मुलाखत - Mulakhat (Interview) - Class 11 -Yuvakbharati
- 4 days ago
- 3 min read
Updated: 2 days ago

विधा: व्यावहारिक हिंदी (Applied Hindi)
१. शब्दार्थ और पारिभाषिक शब्दावली (Glossary & Technical Terms)
क. शब्दार्थ (Word Meanings)
शब्द (Word) | अर्थ (Hindi) | अर्थ (English Context) |
प्रास्ताविक | प्रस्तावना / भूमिका | Introduction / Preface |
सहेतुक | सोद्देश्य / उद्देश्यपूर्ण | Intentional / Purposeful |
श्रोता | सुनने वाला | Listener / Audience |
संवाद | बातचीत | Dialogue / Conversation |
कौशल्य | निपुणता / हुनर | Skill / Expertise |
नियोजित | योजनाबद्ध | Planned / Pre-arranged |
मर्म | रहस्य / मुख्य बिंदु | Essence / Core point |
कार्यव्यग्रता | काम में व्यस्त होना | Being busy with work |
कृतज्ञता | आभार | Gratitude |
ओघवती | प्रवाहपूर्ण | Fluent |
ख. पारिभाषिक शब्दावली (Applied Technical Terms)
English Term | मराठी / हिंदी प्रतिशब्द |
Interview | मुलाखत / साक्षात्कार |
Interviewer | मुलाखतकार |
Interviewee | मुलाखतदाता |
Introduction | प्रास्ताविक / भूमिका |
Conclusion | समारोप / निष्कर्ष |
२. परिचय और संकल्पना (Introduction & Concept)
संकल्पना (Concept Explanation):
'मुलाखत' अरबी शब्द 'मुलाकात' से बना है। यह दो व्यक्तियों के बीच एक योजनाबद्ध, वैचारिक और भावनात्मक संवाद है। इसमें एक व्यक्ति (मुलाखतकार) दूसरे व्यक्ति (मुलाखतदाता) के जीवन और कार्यों को प्रश्नोत्तर के माध्यम से जनता के सामने लाता है।
मुलाखत के तीन मुख्य घटक:
१. मुलाखतकार (Interviewer)
२. मुलाखतदाता (Interviewee)
३. श्रोता/वाचक (Audience/Readers)
६. व्यावहारिक हिंदी (Applied Tasks)
मुलाखत का स्वरूप (Structure of an Interview):
प्रस्तावना (Introduction): यह संक्षिप्त, आकर्षक और प्रभावी होनी चाहिए ताकि श्रोता अंत तक जुड़े रहें।
मध्य (Body): इसमें प्रश्नोत्तर का क्रम ऐसा होना चाहिए कि व्यक्ति का व्यक्तित्व धीरे-धीरे खुलता जाए।
समारोप (Conclusion): साक्षात्कार का अंत मधुर और प्रभावशाली होना चाहिए।
नमूना मुलाखत (Model Interview Activity):
विषय: एक स्वच्छता कर्मचारी (आशाताई) का साक्षात्कार
प्रश्न १: आशाताई, आप इस काम को समाजसेवा मानती हैं या केवल आजीविका?
उत्तर: मैं इसे संत गाडगे बाबा की सीख मानती हूँ। शहर साफ रखना मेरी जिम्मेदारी है।
प्रश्न २: समाज आपके इस काम को किस नजरिए से देखता है?
उत्तर: अनुभव बहुत अच्छे नहीं हैं, लेकिन कभी-कभी जब लोग सम्मान देते हैं, तो बहुत खुशी होती है।
७. व्याकरण (Grammar Corner with Explanations)
वाक्य शुद्धिकरण (Sentence Correction):
१. अशुद्ध: मुलाखत घेणे सोपा काम आहे।
शुद्ध: मुलाखत घेणे सोपे काम आहे।
Rule: [The adjective 'sope' (easy) must agree with the neuter noun 'kaam'.]
वाक्य रूपांतर (Sentence Transformation):
१. "मुलाखत म्हणजे संवाद होय।" (प्रश्नार्थी करें)
उत्तर: मुलाखत म्हणजे संवाद नव्हे का?
Rule: [Converted a positive statement into a negative question to emphasize the definition.]
८. पिछली बोर्ड परीक्षाओं में पूछे गए प्रश्न (Practice Questions)
प्रश्न १: मुलाखत की पूर्व-तैयारी (Preparation) क्यों आवश्यक है?
उत्तर: मुलाखतकार को मुलाखतदाता के बारे में पूरी जानकारी होनी चाहिए। बिना तैयारी के प्रश्न पूछने से साक्षात्कार उबाऊ और दिशाहीन हो सकता है।
प्रश्न २: एक अच्छे मुलाखतकार के गुण लिखिए।
उत्तर: १. वह अच्छा श्रोता होना चाहिए। २. उसकी भाषा मधुर और स्पष्ट होनी चाहिए। ३. उसमें समय और परिस्थिति के अनुसार प्रश्न बदलने का कौशल होना चाहिए। ४. वह विनम्र होना चाहिए।
प्रश्न ३: मुलाखत का मुख्य उद्देश्य क्या होता है?
उत्तर: व्यक्ति के जीवन के अज्ञात पहलुओं को उजागर करना, उनके संघर्षों से प्रेरणा लेना और उनके विचारों को समाज तक पहुँचाना।
प्रश्न ४: 'मुलाखत' लेते समय कौन-सी बातें टालनी चाहिए?
उत्तर: १. विवादास्पद या अपमानजनक प्रश्न नहीं पूछने चाहिए। २. मुलाखतदाता के उत्तर के बीच में बार-बार नहीं बोलना चाहिए। ३. अपनी विद्वत्ता का प्रदर्शन नहीं करना चाहिए।
प्रश्न ५: 'मुलाखत' का व्यावसायिक महत्व स्पष्ट करें।
उत्तर: आज पत्रकारिता, रेडियो, टीवी और सोशल मीडिया में साक्षात्कार एक बड़ा पेशा बन गया है। अच्छी मुलाखत लेने वालों की मांग हर क्षेत्र में है।
About BhashaLab
BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.
We offer:
1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
4. International English Olympiad Tuitions - All classes
5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online
Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044
Mail: info@bhashalab.com
Website: www.bhashalab.com



Comments