12. त्वम् आपणं गच्छ - Tvam aapanam gachha - Deepakam - CBSE - Std 6
SECTION 1 – पाठपरिचयः | Lesson Overview
पाठ-संख्या: द्वादशः पाठः पाठ-नाम: त्वम् आपणं गच्छ पुस्तकम्: दीपकम् कक्षा: 6 विषयः: संस्कृतम् पाठ-प्रकारः: संवादः व्याकरणं च (Dialogue / Functional Sanskrit and Imperative Mood) मुख्य-भाषा-कौशलम्: लोट्लकारस्य (आज्ञा-प्रार्थना-अर्थयोः) प्रयोगः तथा आपण-व्यवहारः (Using imperative verb forms for commands, requests, and permissions, and conducting market transactions in Sanskrit)
एकवाक्येन पाठः | The Lesson in One Sentence
अस्मिन् पाठे वयं राकेशस्य आपण-संवादस्य माध्यमेन क्रय-विक्रय-शब्दावलीं तथा आज्ञा-प्रार्थनार्थे लोट्लकारस्य (यथा — गच्छतु, गच्छ, गच्छानि) प्रयोगं शिक्षामहे। (In this lesson, through Rakesha's market dialogue, we learn everyday shopping vocabulary and how to use imperative verb forms for commands, polite requests, and asking permission.)
SECTION 2 – किं शिक्षिष्यामः? | What Will You Learn?
understand and reuse functional Sanskrit expressions for shopping in a market (आपणः / विपणिः)
recognise and form लोट्लकारः (imperative mood) verbs across प्रथमपुरुषः, मध्यमपुरुषः, and उत्तमपुरुषः
distinguish between informal commands with त्वम् (गच्छ, पठ) and polite requests with भवान् / भवती (पश्यतु, ददातु)
ask for permission or propose collective actions using उत्तमपुरुषः forms (करवाणि, यच्छानि, गच्छाम)
SECTION 3 – मुख्यशब्दाः | Key Vocabulary
आपणम् / विपणिम् | वस्तु-विक्रय-केन्द्रम् / आपण-वीथिम् (market) | used with गच्छति / गच्छ आपणिकः | विक्रेता (shopkeeper) | पुंलिङ्गम् स्यूतम् | प्रसेवम् (bag) | द्वितीयैकवचनम् (प्रथमा: स्यूतः) नामावली | नामसूचिः (list of items) | स्त्रीलिङ्गम् आनय | आहर (bring) | लोट्लकारः, मध्यमपुरुष-एकवचनम् नय | गृहाण (take away / carry) | लोट्लकारः, मध्यमपुरुष-एकवचनम् चाकलेहः | chocolate | पुंलिङ्गम् मुद्गः | धान्यविशेषः (green gram / moong) | पुंलिङ्गम् गुडः | इक्षुसारः (jaggery) | पुंलिङ्गम् शर्करा | सिता (sugar) | स्त्रीलिङ्गम् द्विदलम् | pulses / lentils (dal) | नपुंसकलिङ्गम् सर्षपः | mustard seeds | पुंलिङ्गम् रूप्यकाणि | rupees (currency) | नपुंसकलिङ्गम्, बहुवचनम् आहत्य | मिलित्वा (in total / altogether) | अव्ययपदम् अवशिष्टम् | शेषभागः (remaining change / balance) | नपुंसकलिङ्गम्
SECTION 4 – पाठं जानीमः | Understand the Lesson
१. गृहात् आपणं प्रति गमनम् | Mother's Instructions and Road Safety
Rakesha's mother (अम्बा) calls him and informs him that his father (तातः) will return late from the office today. She instructs Rakesha: त्वम् आपणं गच्छ। वस्तूनि आनय। (You go to the market. Bring the groceries.) She hands him a bag (स्यूतः), a grocery list (वस्तूनां नामावली), and money (धनम्). When Rakesha asks permission to buy one more item (इतोऽपि एकं वस्तु स्वीकरवाणि?), his mother guesses he wants a chocolate (चाकलेहम्) and reminds him that eating too much chocolate is harmful to health (अधिकं चाकलेह-खादनं स्वास्थ्याय हानिकरं भवति). She also advises him to watch the movement of vehicles on the road and cross carefully (मार्गे यानानां गतिं पश्यतु। अनन्तरं सावधानं पारं गच्छतु).
२. आपणे वस्तूनां क्रयणम् | Buying Groceries from the List
At the market (विपणिः), Rakesha politely shows the list to the shopkeeper (आपणिकः): महोदय! कृपया एतां नामावलीं पश्यतु, वस्तूनि च ददातु। The list specifies weights using किलोमितः (measured in kilograms):
मुद्गः (green gram) — अर्धकिलोमितः (half kg)
गुडः (jaggery) — एककिलोमितः (1 kg)
शर्करा (sugar) — एककिलोमिता (1 kg)
द्विदलम् (pulses) — एककिलोमितम् (1 kg)
सर्षपः (mustard) — पादकिलोमितः (quarter kg / 250 g)
३. अतिरिक्त-क्रयणं मूल्य-गणना च | Adding Extra Items and Paying the Bill
The shopkeeper packs the groceries and states the cost: चत्वारि शतानि षष्टिं (४६०) च रूप्यकाणि ददातु। Rakesha then asks if there is a blue pen (नीलवर्णा लेखनी) and requests one chocolate and one pen. The shopkeeper adds २० rupees for the pen (लेखन्याः विंशतिं रूप्यकाणि) and १० rupees for the chocolate (चाकलेहस्य दश रूप्यकाणि), making the total ४९० rupees (आहत्य नवत्यधिकानि चत्वारि शतानि रूप्यकाणि). Rakesha gives ५०० rupees (पञ्च शतानि रूप्यकाणि) and receives १० rupees back as balance (दश रूप्यकाणि अवशिष्टानि).
४. प्रार्थनायां सुभाषितेषु च लोट्लकारः | Blessings and Good Wishes
Beyond commands and market requests, this chapter shows how लोट्लकारः is used in prayers and blessings (सुभाषितानि), such as: काले वर्षतु पर्जन्यः (May the clouds rain on time), सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः (May all be happy, may all be free from illness), and इमा आपः शिवाः सन्तु (May these waters be auspicious and pure).
SECTION 5 – भाषा-पद्धतिः | How the Sanskrit Works
१. लोट्लकारस्य प्रयोगः — त्वम् बनाम भवान्/भवती (Direct Commands vs Polite Requests)
रूपम् | Pattern मध्यमपुरुषः (त्वम् / युवाम् / यूयम्) → गच्छ, आनय, नय, पठ, उत्तिष्ठत प्रथमपुरुषः (भवान् / भवती / सः / सा / सर्वे) → गच्छतु, पश्यतु, ददातु, स्वीकरोतु, भवन्तु
अर्थः / Use लोट्लकारः expresses commands (आज्ञा), requests/prayers (प्रार्थना), instructions, and blessings. Use मध्यमपुरुषः (पठ, गच्छ) with त्वम् for younger people or peers, and प्रथमपुरुषः (पश्यतु, ददातु, पिबतु) with भवान्/भवती or for third-person subjects.
उदाहरणम् | Example त्वम् आपणं गच्छ। वस्तूनि आनय। (You go to the market. Bring the items.) महोदय! कृपया एतां नामावलीं पश्यतु। (Sir! Please look at this list.) भवान् पिबतु। भवन्तः खादन्तु। (Please drink. Please eat.)
स्मरणीयम् | Remember In मध्यमपुरुष-एकवचनम् (with त्वम्), the verb has no suffix at the end — it looks just like the present base (पठ, लिख, गच्छ, क्रीड).
२. उत्तमपुरुषे लोट्लकारः (Asking Permission and Proposing Group Actions)
रूपम् | Pattern अहम् + -आनि (पठानि, करवाणि, यच्छानि, पृच्छानि) आवाम् + -आव (पठाव, लिखाव, क्रीडाव) वयम् + -आम (पठाम, गच्छाम, गायाम)
अर्थः / Use When the speaker (अहम् / वयम्) asks "May I do this?" or suggests "Let us do this!", Sanskrit uses उत्तमपुरुषः forms of लोट्लकारः. Notice that -आव and -आम in लोट्लकारः do NOT have a विसर्गः (unlike लट्लकारः पठावः / पठामः).
उदाहरणम् | Example आम् अम्ब! कथय किं कार्यं करवाणि? (Tell me, what work shall I do?) अस्तु, कति रूप्यकाणि यच्छानि? (Alright, how many rupees shall I give?) अहं संशयं पृच्छानि। (May I ask a doubt?) वयं गच्छाम। (Let us go.)
स्मरणीयम् | Remember Compare carefully: अहं पठामि (I read — लट्लकारः) vs अहं पठानि (May I read? — लोट्लकारः); वयं गच्छामः (We go) vs वयं गच्छाम (Let us go).
३. निषेधार्थे 'मा' अथवा 'न' प्रयोगः (Negative Commands — "Do Not")
रूपम् | Pattern मा / न + लोट्लकार-क्रियापदम्
अर्थः / Use To say "Do not do X", place मा (or न) before the लोट्लकारः verb.
उदाहरणम् | Example यानं मा स्थापय। (Do not park the vehicle.) परस्परं वार्तालापं न कुर्वन्तु। बहिः मा गच्छन्तु। (Do not talk to each other. Do not go outside.) मा वद मिथ्या, मा वद व्यर्थम्। (Do not speak falsehood, do not speak in vain.)
स्मरणीयम् | Remember मा is especially common with लोट्लकारः for prohibitions on road signs and classroom rules.
SECTION 6 – मुख्यरूपाणि | Key Forms
पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम्
लोट्लकार-चिह्नानि (Endings) | -अतु / -अ / -आनि | -अताम् / -अतम् / -आव | -अन्तु / -अत / -आम प्रथमपुरुषः ('पठ्'-धातुः) | पठतु | पठताम् | पठन्तु मध्यमपुरुषः ('पठ्'-धातुः) | पठ | पठतम् | पठत उत्तमपुरुषः ('पठ्'-धातुः) | पठानि | पठाव | पठाम प्रथमपुरुषः ('लिख्'-धातुः) | लिखतु | लिखताम् | लिखन्तु मध्यमपुरुषः ('लिख्'-धातुः) | लिख | लिखतम् | लिखत उत्तमपुरुषः ('लिख्'-धातुः) | लिखानि | लिखाव | लिखाम प्रथमपुरुषः ('अस्'-धातुः) | अस्तु | स्ताम् | सन्तु
Observations:
To convert a third-person present-tense verb (लट्लकारः) into लोट्लकारः, simply change -ति to -तु (पठति → पठतु, खादति → खादतु, नृत्यति → नृत्यतु) and -न्ति to -न्तु (उत्तिष्ठन्तु, पठन्तु, गायन्तु).
Notice how measurement adjectives match the gender of the grocery item: मुद्गः अर्धकिलोमितः (पुंलिङ्गम्), शर्करा एककिलोमिता (स्त्रीलिङ्गम्), द्विदलम् एककिलोमितम् (नपुंसकलिङ्गम्).
SECTION 7 – वाक्यरचना | Build Sentences
Pattern 1: आपणे वस्तु-याचना (Asking for items at a shop)
महोदय! कृपया ______ ______ च ददातु। Example: महोदय! कृपया एकं चाकलेहम् एकां लेखनीं च ददातु। (Sir! Please give one chocolate and one pen.) महोदय! कृपया स्यूतं ददातु, अवशिष्टं च ददातु। (Sir! Please give the bag and give the remaining change.)
Pattern 2: लट्लकारात् लोट्लकारे परिवर्तनम् (Turning statements into instructions)
[कर्ता] + [लट्लकार-क्रिया] → [कर्ता] + [लोट्लकार-क्रिया]। Example: प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठति → प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठतु। बालिकाः नृत्यन्ति → बालिकाः नृत्यन्तु। यूयम् आसन्दान् स्थापयथ → यूयम् आसन्दान् स्थापयत।
Pattern 3: अनुमति-प्रस्ताव-वाक्यानि (Asking permission with अहम् and proposing with वयम्)
अहम् ______ [क्रिया-आनि] ? | वयम् ______ [क्रिया-आम]। Example: अम्ब! अहं क्रीडनार्थं गच्छानि? (Mother! May I go to play?) आर्ये! अहम् अन्तः आगच्छानि? (Madam! May I come inside?) आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं गायाम। (Come, let us sing the prayer song.)
Pattern 4: मार्ग-सूचना-वाक्यानि (Road and traffic instructions)
Example: मार्गे यानानां गतिं पश्यतु। सावधानं पारं गच्छतु। वामतः गच्छ। दक्षिणतः गच्छ। यानं मा स्थापय।
SECTION 8 – पाठावबोधनम् | Check Your Understanding
प्रश्नः १. एकपदेन उत्तरत — अधिकं चाकलेह-खादनं कस्मै हानिकरं भवति? (Eating too much chocolate is harmful to what?) उत्तरम्: स्वास्थ्याय।
प्रश्नः २. उदाहरणानुगुणं लोट्लकारस्य रूपं लिखत — (Write the corresponding लोट्लकारः form) (क) खादति — ______ (ख) नयसि — ______ उत्तरम्: (क) खादतु (ख) नय
प्रश्नः ३. कोष्ठकात् उचितं लोट्लकार-क्रियापदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत — (Choose the correct imperative verb from the brackets) (क) अहं पृच्छामि, त्वम् उत्तरं ______। (वदतु / वद / वदानि) (ख) छात्राः प्रातः शीघ्रम् ______। (उत्तिष्ठतु / उत्तिष्ठत / उत्तिष्ठन्तु) उत्तरम्: (क) वद (ख) उत्तिष्ठन्तु
प्रश्नः ४. पूर्णवाक्येन उत्तरत — राकेशः आपणिकाय आहत्य कति रूप्यकाणि ददाति, आपणिकः च कति अवशिष्टानि रूप्यकाणि ददाति? (How many rupees does Rakesha give the shopkeeper, and how much change does the shopkeeper return?) उत्तरम्: राकेशः आपणिकाय पञ्च शतानि (५००) रूप्यकाणि ददाति, आपणिकः च दश (१०) अवशिष्टानि रूप्यकाणि ददाति।
SECTION 9 – संस्कृते प्रयोगः | Use the Sanskrit
१. कक्षायां प्रवेश-अनुमतिः निर्देशाः च (Classroom permission and instructions):
When entering the classroom or asking a question, say: आचार्य / आर्ये! अहम् अन्तः आगच्छानि? (May I come in?) अहं संशयं पृच्छानि? (May I ask a doubt?) Understand teacher instructions: सर्वे उत्तिष्ठन्तु, उपविशन्तु, पाठं पठन्तु, गृहपाठं लिखन्तु।
२. गृहे आपणे च व्यवहारः (Using polite requests at home and in shops):
When asking for something at home or at a shop: अम्ब! जलं ददातु। किं कार्यं करवाणि? महोदय! कृपया एकां लेखनीं ददातु। कति रूप्यकाणि यच्छानि?
३. दैनन्दिन-प्रार्थनायां सुभाषित-गानम् (Reciting the peace prayer daily):
Chant the universal prayer from this chapter every day to wish well for everyone: सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः। (May all be happy, may all be healthy.)
SECTION 10 – स्मरणीयानि पञ्च | 5 Things to Remember
लोट्लकारः (imperative mood) is used to express commands (आज्ञा), requests/prayers (प्रार्थना), permissions, and blessings.
In प्रथमपुरुषः, लोट्लकारः endings are -तु, -ताम्, -न्तु (पठतु, पठताम्, पठन्तु), which are also used with respectful pronouns भवान्, भवती, and भवन्तः.
In मध्यमपुरुषः (with त्वम्, युवाम्, यूयम्), the endings are -अ (no visible suffix), -तम्, -त (पठ, पठतम्, पठत).
In उत्तमपुरुषः (with अहम्, आवाम्, वयम्), the endings are -आनि, -आव, -आम (पठानि, पठाव, पठाम), used to ask permission or suggest doing something together.
Useful market words from this chapter include आपणः / विपणिः (market), आपणिकः (shopkeeper), नामावली (list), रूप्यकाणि (rupees), आहत्य (in total), and अवशिष्टम् (remaining balance).