4.4. सिद्धिमन्त्रः - (Siddhimantrah) - Class 9 - संस्कृत-खंड: - Rajeev Prakashan
- May 5
- 3 min read
Updated: May 6

पाठ का मुख्य विषय: कठिन परिश्रम और कर्म ही सफलता का वास्तविक मन्त्र है।
1. गद्यांशों का ससन्दर्भ हिन्दी अनुवाद (Translation)
गद्यांश (क): "रामदासः नारायणपुरे... धनधान्यादिपूर्णम् अस्ति।"
सन्दर्भ: प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्यपुस्तक के 'संस्कृत-खंड' के 'सिद्धिमन्त्रः' नामक पाठ से उद्धृत है।
अनुवाद: रामदास नारायणपुर में रहता है। वह नित्य ब्रह्ममुहूर्त (सूर्योदय से पूर्व) में उठकर नित्य कर्म करता है, नारायण का स्मरण करता है, उसके बाद पशुओं को घास देता है। तत्पश्चात् पुत्र के साथ खेतों पर जाता है। वहाँ वह कठिन परिश्रम करता है। उसके परिश्रम और देखभाल से खेती में अत्यधिक अन्न पैदा होता है। उसके पशु हट्टे-कट्टे हैं और घर धन-धान्य आदि से भरा हुआ है।
गद्यांश (ख): "अत्रैव ग्रामे... अभावग्रस्तं जातम्।
अनुवाद: इसी गाँव में पैतृक (पूर्वजों के) धन से धनी धर्मदास रहता है। उसका सारा कार्य सेवक (नौकर) करते हैं। नौकरों की लापरवाही से उसके पशु कमजोर हैं और खेतों में बीज मात्र भी अन्न उत्पन्न नहीं होता। धीरे-धीरे उसका पैतृक धन समाप्त हो गया और उसका जीवन अभावग्रस्त (गरीब) हो गया।
गद्यांश (छ): "एकस्मिन् दिने... समृद्धिं च अनुभवामि।"
अनुवाद: एक दिन सुबह रामदास ने हाथ में दूध से भरा पात्र लिए प्रसन्न मुख वाले धर्मदास को देखकर पूछा - "क्या तुम कुशल से हो? क्या तुम्हारा अनुष्ठान बढ़ रहा है? क्या मन्त्र के लिए महात्मा के पास चलें?" धर्मदास ने उत्तर दिया - "मित्र! वर्ष भर परिश्रम करके मैंने अच्छी तरह जान लिया है कि 'कर्म' ही वह सिद्धिमन्त्र है। उसी के अनुष्ठान (पालन) से मनुष्य सब मनचाहा फल प्राप्त करता है। उसी के प्रभाव से अब मैं पुनः सुख और समृद्धि का अनुभव कर रहा हूँ।"
श्लोक अनुवाद (ज): "उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं... निवासहेतोः।।"
अनुवाद: उत्साह से युक्त, आलस्य न करने वाले (काम में देरी न करने वाले), कार्य की विधि को जानने वाले, बुरी आदतों में न फँसने वाले, वीर, कृतज्ञ और पक्की मित्रता वाले व्यक्ति के पास लक्ष्मी (धन-सम्पत्ति) स्वयं निवास करने के लिए आती है।
2. महत्वपूर्ण शब्दार्थ (Glossary)
ब्राह्म मुहूर्ते: सूर्योदय से पहले का समय।
प्रभूतम्: अत्यधिक या बहुत अधिक।
हृष्ट-पुष्टाङ्गाः: स्वस्थ एवं पुष्ट शरीर वाले।
अकर्मण्यता: कर्महीनता या निठल्लापन।
उपचर्या: सेवा या देखभाल।
सन्नद्धाः: काम में लगे हुए या तैयार।
अदीर्घसूत्रं: आलस न करने वाला।
3. संस्कृत में प्रश्नोत्तर (Questions in Sanskrit)
प्रश्न (क): नारायणपुरे कः निवसति? (नारायणपुर में कौन रहता है?)
उत्तर: नारायणपुरे रामदासः निवसति।
प्रश्न (च): पैतृक धनेन धनवान् कः? (पूर्वजों के धन से धनी कौन है?)
उत्तर: पैतृक धनेन धनवान् धर्मदासः अस्ति।
प्रश्न (ठ): अकर्मण्यता कस्य दारिद्रयस्य कारणम्? (निठल्लापन किसकी गरीबी का कारण है?) उत्तर: अकर्मण्यता धर्मदासस्य दारिद्रयस्य कारणम्।
प्रश्न (थ): 'कर्म एव स सिद्धिमन्त्रः' इति केन कं प्रति कथितम्? ('कर्म ही वह सिद्धिमन्त्र है' - यह किसने किससे कहा?)
उत्तर: 'कर्म एव स सिद्धिमन्त्रः' इति धर्मदासेन रामदासं प्रति कथितम्।
प्रश्न (ध): ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय रामदासः किं करोति? (ब्रह्ममुहूर्त में उठकर रामदास क्या करता है?)
उत्तर: सः नित्यं ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय नित्यकर्माणि करोति, नारायणं स्मरति च।
4. व्याकरण-बोध (Grammar)
सन्धि-विच्छेद:
नोत्पद्यते: न + उत्पद्यते (गुण सन्धि)
प्रत्यागत्य: प्रति + आगत्य (यण सन्धि)
केनापि: केन + अपि (दीर्घ सन्धि)
तस्यैव: तस्य + एव (वृद्धि सन्धि)
विभक्ति एवं वचन:
पुत्रेण: तृतीया विभक्ति, एकवचन।
तस्य: षष्ठी विभक्ति, एकवचन।
मह्यम्: चतुर्थी विभक्ति, एकवचन।
सूर्योदयात्: पञ्चमी विभक्ति, एकवचन।
About BhashaLab
BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.
We offer:
1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
4. International English Olympiad Tuitions - All classes
5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online
Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044
Mail: info@bhashalab.com
Website: www.bhashalab.com




Comments