4.6. परमहंसः रामकृष्णः - (Paramahansah Ramakrishnah) - Class 9 - संस्कृत-खंड: - Rajeev Prakashan
- May 5
- 3 min read
Updated: May 6

पाठ का मुख्य विषय: महान संत और स्वामी विवेकानंद के गुरु रामकृष्ण परमहंस का जीवन-चरित्र और उनके आध्यात्मिक विचार।
1. गद्यांशों का ससन्दर्भ हिन्दी अनुवाद (Translation)
गद्यांश (क): "रामकृष्णः एकः विलक्षणः... मूर्तिमान् पाठः विद्यते ।"
सन्दर्भ: प्रस्तुत गद्यांश हमारी पाठ्यपुस्तक के 'संस्कृत-खंड' के 'परमहंसः रामकृष्णः' नामक पाठ से उद्धृत है।
अनुवाद: रामकृष्ण एक अद्भुत महापुरुष हुए। उनके विषय में महात्मा गांधी ने कहा है— "परमहंस रामकृष्ण का जीवन-चरित्र धर्म के आचरण का व्यावहारिक विवरण है। उनका जीवन हमें ईश्वर के दर्शन के लिए शक्ति प्रदान करता है। उनके वचन केवल किसी के नीरस ज्ञान के वचन नहीं हैं, बल्कि उनके जीवन-रूपी ग्रन्थ के पृष्ठ ही हैं। उनका जीवन अहिंसा का साक्षात् पाठ है।"
गद्यांश (ख): "स्वामिनः रामकृष्णस्य जन्म... समाधौ अतिष्ठत् ।"
अनुवाद: स्वामी रामकृष्ण का जन्म बंगाल में हुगली प्रदेश के 'कामारपुकुर' नामक स्थान पर 1836 ईस्वी में हुआ था। उनके माता-पिता परम धार्मिक थे। बचपन से ही रामकृष्ण ने अद्भुत चरित्र दिखाया। तभी से ईश्वर में उनकी स्वाभाविक निष्ठा उत्पन्न हो गई। ईश्वर की आराधना के समय वे सहज समाधि में बैठ जाते थे।
गद्यांश (ग): "परमसिद्धोऽपि सः सिद्धीनां... सिद्धेः प्रदर्शनेने।"
अनुवाद: परम सिद्ध होने पर भी वे सिद्धियों का प्रदर्शन उचित नहीं मानते थे। एक बार किसी भक्त ने किसी की महिमा का इस प्रकार वर्णन किया, "वह महात्मा खड़ाऊओं से नदी पार कर लेते हैं, यह बड़े आश्चर्य का विषय है।" परमहंस रामकृष्ण धीरे से हंसे और बोले— "इस सिद्धि का मूल्य मात्र दो पैसे (नाव का किराया) है। दो पैसे से नाव द्वारा साधारण व्यक्ति भी नदी पार कर लेता है। इस सिद्धि से केवल दो पैसे का लाभ होता है। ऐसी सिद्धि के प्रदर्शन का क्या लाभ?"
गद्यांश (च): "विश्वविश्रुतः स्वामी विवेकाननदः... महान् सन्देशः।"
अनुवाद: विश्व प्रसिद्ध स्वामी विवेकानंद इन्हीं महानुभाव के शिष्य थे। उन्होंने न केवल भारत में बल्कि पश्चिमी देशों में भी व्यापक मानव धर्म की घोषणा की। उन्होंने और अन्य शिष्यों ने लोगों के कल्याण के लिए स्थान-स्थान पर रामकृष्ण सेवाश्रम स्थापित किए। "ईश्वर का अनुभव दुखी लोगों की सेवा से पुष्ट होता है", यही रामकृष्ण का महान संदेश है।
2. महत्वपूर्ण शब्दार्थ (Glossary)
विलक्षणः: अद्भुत या अनोखा।
प्रायोगिकं: व्यावहारिक।
नीरसानि: रस रहित या शुष्क।
ख्रिस्ताब्दे: ईसवी सन् में।
पणद्वयमात्रम्: मात्र दो पैसे।
निमज्जिताः: डूबे हुए।
डिण्डिमघोषः: उच्च स्वर में घोषणा।
पुष्यति: पुष्ट होता है या फलता-फूलता है।
3. संस्कृत में प्रश्नोत्तर (Questions in Sanskrit)
प्रश्न (क): रामकृष्णः कीदृशः महापुरुषः आसीत्? (रामकृष्ण कैसे महापुरुष थे?)
उत्तर: रामकृष्णः एकः विलक्षणः महापुरुषः आसीत्।
प्रश्न (च): रामकृष्णस्य जन्म कुत्र अभवत्? (रामकृष्ण का जन्म कहाँ हुआ था?)
उत्तर: रामकृष्णस्य जन्म बंगेषु हुगलीप्रदेशस्य कामारपुकुरस्थाने अभवत्।
प्रश्न (ज): कः सिद्धीनां प्रदर्शनं उचितं न अमन्यत्? (सिद्धियों का प्रदर्शन कौन उचित नहीं मानता था?) उत्तर: रामकृष्णः सिद्धीनां प्रदर्शनं उचितं न अमन्यत्।
प्रश्न (ट): विवेकानन्दः कस्य शिष्यः आसीत्? (विवेकानंद किसके शिष्य थे?)
उत्तर: विवेकानन्दः रामकृष्णस्य शिष्यः आसीत्।
4. व्याकरण-बोध (Grammar)
सन्धि-विच्छेद:
धर्माचरणस्य: धर्म + आचरणस्य (दीर्घ सन्धि)
परमसिद्धोऽपि: परमसिद्धः + अपि (विसर्ग/पूर्वरूप सन्धि)
नोचितम्: न + उचितम् (गुण सन्धि)
योगाभ्यासः: योग + अभ्यासः (दीर्घ सन्धि)
देशेष्वपि: देशेषु + अपि (यण सन्धि)
विभक्ति एवं वचन:
परमहंसस्य: षष्ठी विभक्ति, एकवचन।
ईश्वरदर्शनाय: चतुर्थी विभक्ति, एकवचन।
पितरौ: प्रथमा विभक्ति, द्विवचन।
समाधौ: सप्तमी विभक्ति, एकवचन।
आचारेण: तृतीया विभक्ति, एकवचन।
About BhashaLab
BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.
We offer:
1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
4. International English Olympiad Tuitions - All classes
5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online
Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044
Mail: info@bhashalab.com
Website: www.bhashalab.com




Comments