15. माधवस्य प्रियम् अङ्गम् - Madhavasya priyam angam - Deepakam - CBSE - Std 6
SECTION 1 – पाठपरिचयः | Lesson Overview
पाठ-संख्या: पञ्चदशः
पाठः पाठ-नाम: माधवस्य प्रियम् अङ्गम्
पुस्तकम्: दीपकम्
कक्षा: 6
विषयः: संस्कृतम्
पाठ-प्रकारः: कथा
संवादः च (Story / Dialogue and Functional Vocabulary of Body Parts) मुख्य-भाषा-कौशलम्: शरीराङ्गानां नामानि, तृतीया-सप्तमी-विभक्त्योः प्रयोगः, अङ्गानां कार्य-कथनं च (Naming parts of the body in Sanskrit, using the third and seventh cases for instruments and locations, and stating the functions of body parts)
एकवाक्येन पाठः | The Lesson in One Sentence
अस्मिन् पाठे वयं माधवस्य स्वप्नकथायाः माध्यमेन शरीराङ्गानां संस्कृत-नामानि, तेषाम् उपयोगितां, तृतीया-सप्तमी-विभक्त्योः प्रयोगं च शिक्षामहे। (In this lesson, through the story of Madhava's dream, we learn the Sanskrit names of body parts, their collective importance, and how to use the instrumental and locative cases in sentences.)
SECTION 2 – किं शिक्षिष्यामः? | What Will You Learn?
identify and name major parts of the human body (शरीराङ्गानि) in Sanskrit
state the specific action performed by each body part (यथा — नयनं पश्यति, कर्णः शृणोति, हस्तः लिखति)
use तृतीया-विभक्तिः (instrumental case: मुखेन, नासिकया, नयनाभ्याम्, पादाभ्याम्) to express "with/by which organ" we perform an action
use सप्तमी-विभक्तिः (locative case: कण्ठे, ललाटे, पादयोः, अङ्गुल्याम्) to state where ornaments and accessories are worn
SECTION 3 – मुख्यशब्दाः | Key Vocabulary
अङ्गानि | अवयवाः (body parts / organs) | नपुंसकलिङ्गम्, बहुवचनम् (एकवचनम्: अङ्गम्)
नयनम् / नेत्रम् | eye | नयनाभ्याम् = with two eyes
कर्णः | ear | कर्णाभ्याम् = with two ears
नासिका | nose | नासिकया = with the nose
मुखम् / वदनम् | mouth / face | मुखेन = with the mouth
जिह्वा | tongue | आस्वादनं करोति (tastes)
हस्तः / पाणिः | hand | हस्तेन = with the hand
पादः / चरणः | foot / leg | पादाभ्याम् = with two feet
उदरम् | stomach / belly | पाचनं करोति (digests food)
ललाटम् | forehead | नपुंसकलिङ्गम्
चिबुकम् | chin | नपुंसकलिङ्गम्
कूर्परः / कफोणिः | elbow | पुंलिङ्गम्
मणिबन्धः | wrist | पुंलिङ्गम्
कोलाहलम् | आरवः (noise / quarrel) | द्वितीया-एकवचनम्
उपकारकाणि | सहायकानि (helpful / beneficial) | नपुंसकलिङ्गम्, बहुवचनम्
SECTION 4 – पाठं जानीमः | Understand the Lesson
१. माधवस्य स्वप्नः तथा पाद-हस्त-नयनानां चर्चा | Madhava's Dream: Foot, Hand, and Eye
A boy named Madhava sees the parts of his own body (स्वशरीरस्य अङ्गानि) in a dream (स्वप्ने) arguing with one another about who is the greatest (कः श्रेष्ठः):
पादः (Foot) says: "अहं श्रेष्ठः। मम कारणेन माधवः चलति।" (I am the greatest; because of me, Madhava walks.)
हस्तः (Hand) immediately replies: "मम कारणेन माधवः लिखति, गृहकार्यं करोति, वस्तूनि आनयति च।" (Because of me, Madhava writes, does homework, and brings things.)
नयनम् (Eye) asks: "मां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम्?" (Without me, can Madhava see anything at all?)
२. कर्ण-मुख-उदराणां तर्कः | Arguments of the Ear, Mouth, and Stomach
कर्णः (Ear) smiles (स्मितं कृत्वा) and explains that if Madhava does not hear the sound of vehicles from behind on the road (पृष्ठतः यानानां ध्वनिं यदि न शृणोति), an accident might happen (दुर्घटना भवेत्). Also, through the ear, he listens to the teacher's advice to gain knowledge (शिक्षकस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति) and enjoys music (सङ्गीतं श्रुत्वा आनन्दं च अनुभवति).
मुखम् (Mouth) quickly points out that through it Madhava eats food, speaks, and answers the teacher's questions (भोजनं करोति, भाषणं करोति, शिक्षकस्य प्रश्नस्य उत्तरं वदति), and with its help the stomach gets food so all organs become strong (भवन्तः सर्वे सबलाः भवन्ति).
उदरम् (Stomach) calms everyone down: "कोलाहलं न कुर्वन्तु। वयं सर्वे माधवम् एव पृच्छाम, कः श्रेष्ठः इति।" (Do not make noise! Let us all ask Madhava himself who is the greatest.)
३. माधवस्य निर्णयः | Madhava's Wise Conclusion
Madhava reflects and advises them (विचारयति बोधयति च): "मम शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति।" (All the parts of my body are helpful to me.) He explains how every organ works together: अहं नयनाभ्यां पश्यामि, कर्णाभ्यां शृणोमि, मुखेन भाषणं करोमि भोजनं करोमि च, उदरेण पाचनात् शक्तिं प्राप्नोमि, पादाभ्यां च चलामि। Therefore, all of them are great and equally dear to him (अतः भवन्तः सर्वेऽपि श्रेष्ठाः। भवन्तः सर्वेऽपि मम प्रियाः).
SECTION 5 – भाषा-पद्धतिः | How the Sanskrit Works
१. करणे तृतीया-विभक्तिः (Expressing "With / By Means of a Body Part")
रूपम् | Pattern एकवचनम्: हस्तेन, मुखेन, उदरेण, चरणेन (पुं./नपुं.) | नासिकया (स्त्री.) द्विवचनम्: नयनाभ्याम्, कर्णाभ्याम्, पादाभ्याम्, हस्ताभ्याम् बहुवचनम्: नखैः, अङ्गुष्ठैः
अर्थः / Use To state which body part we use as an instrument to perform an action, Sanskrit uses तृतीया-विभक्तिः. When an organ is single (like মুখम्, नासिका, उदरम्, or one हस्तः), use एकवचनम् (मुखेन, नासिकया, हस्तेन). When a pair of organs acts together (two eyes, two ears, two feet), use द्विवचनम् ending in -आभ्याम् (नयनाभ्याम्, कर्णाभ्याम्, पादाभ्याम्).
उदाहरणम् | Example अहं नयनाभ्यां पश्यामि। (I see with my two eyes.) अहं कर्णाभ्यां श्रवणं करोमि। (I hear with my two ears.) अहं नासिकया आघ्राणं करोमि। (I smell with my nose.) अहं मुखेन भोजनं करोमि। (I eat with my mouth.)
स्मरणीयम् | Remember Use -एन for one masculine/neuter organ (मुखेन, हस्तेन), -अया for one feminine organ (नासिकया), and -आभ्याम् when two organs work as a pair (पादाभ्याम्, कर्णाभ्याम्, नयनाभ्याम्).
२. अधिकरणे सप्तमी-विभक्तिः (Stating Where Something Is Worn on the Body)
रूपम् | Pattern एकवचनम्: कण्ठे, ललाटे, वामहस्ते (पुं./नपुं.) | अङ्गुल्याम् (स्त्री.) द्विवचनम्: पादयोः, कर्णयोः, नयनयोः / नेत्रयोः, ओष्ठयोः, हस्तयोः
अर्थः / Use To say "on/in a body part" (where an ornament, footwear, spectacles, or mark is worn), we use सप्तमी-विभक्तिः. For a single body part, use -ए (कण्ठे, ललाटे) or -याम् (अङ्गुल्याम्); for a pair of body parts, use the dual ending -योः (पादयोः, कर्णयोः, नेत्रयोः).
उदाहरणम् | Example भगिनी कण्ठे मालां धरति। (Sister wears a garland around her neck.) भगिनी अङ्गुल्यां मुद्रिकां धरति। (Sister wears a ring on her finger.) भगिनी पादयोः पादुकाद्वयं धरति। (Sister wears a pair of footwear on her two feet.) भगिनी कर्णयोः कुण्डलद्वयं धरति। (Sister wears a pair of earrings on her two ears.)
स्मरणीयम् | Remember Notice how dual सप्तमी-विभक्तिः (-योः) is identical in form to dual षष्ठी-विभक्तिः (यथा — मम हस्तयोः दश अङ्गुल्यः सन्ति / भगिनी पादयोः पादुकाद्वयं धरति).
३. तुमन्-क्त्वा-प्रत्ययौ तथा शक्नोति (Expressing "To See" and "Having Heard")
रूपम् | Pattern द्रष्टुम् + शक्नोति (is able to see) श्रुत्वा / कृत्वा + मुख्य-क्रिया (having heard / having done)
अर्थः / Use In the story, नयनम् uses द्रष्टुं शक्नोति ("is able to see"), and कर्णः uses श्रुत्वा ("having heard / by listening to") to connect listening with gaining knowledge and joy.
उदाहरणम् | Example मां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम्? (Can Madhava see anything without me?) माधवः शिक्षकस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति। (Listening to the teacher's advice, Madhava increases his knowledge.)
स्मरणीयम् | Remember विना (without) takes द्वितीया-विभक्तिः here as well: मां विना (without me).
SECTION 6 – मुख्यरूपाणि | Key Forms
शरीराङ्गम् (प्रथमा) | कार्यम् (किं करोति?) | तृतीया (केन / काभ्याम्?) | सप्तमी (कुत्र धरति?)
नयनम् / नेत्रम् (Eye) | पश्यति | नयनाभ्याम् (द्विवचनम्) | नयनयोः / नेत्रयोः (उपनेत्रम् / कज्जलम्)
कर्णः (Ear) | शृणोति | कर्णाभ्याम् (द्विवचनम्) | कर्णयोः (कुण्डलद्वयम्)
नासिका (Nose) | आघ्राणं करोति | नासिकया (एकवचनम्) | —
मुखम् (Mouth) | वदति / खादति | मुखेन (एकवचनम्) | ओष्ठयोः (ओष्ठरागम्)
जिह्वा (Tongue) | आस्वादनं करोति | जिह्वया | — ह
स्तः (Hand) | लिखति / कार्यं करोति | हस्तेन / हस्ताभ्याम् | वामहस्ते (घटीयन्त्रम्) / हस्तयोः
अङ्गुली (Finger) | सूचयति / गणनां करोति | अङ्गुलीभिः / अङ्गुष्ठैः | अङ्गुल्याम् (मुद्रिकाम्)
पादः (Foot) | चलति / धावति | पादेन / पादाभ्याम् | पादयोः (पादुकाद्वयम्)
शिरः / ललाटम् (Head / Forehead) | नमति | शिरसा / ललाटेन | ललाटे (कुङ्कुमम्)
Observations:
We can group body parts by region (यथायोग्यं गणेषु): Head/Face (ललाटम्, भ्रूः, नयनम्, कर्णः, नासिका, कपोलः, ओष्ठः, चिबुकम्), Arm/Hand (स्कन्धः, भुजः, कूर्परः, मणिबन्धः, हस्तः, अङ्गुष्ठः, अङ्गुल्यः, नखाः), and Leg/Foot (ऊरुः, जानु, जङ्घा, गुल्फः, पादः, पार्ष्णिः).
Notice how numbers match the gender of the body part: मम एकं मुखम् अस्ति (नपुंसकलिङ्गम्), मम द्वौ पादौ स्तः (पुंलिङ्गम्), मम बहवः केशाः / द्वात्रिंशत् दन्ताः सन्ति (पुंलिङ्ग-बहुवचनम्), मम हस्तयोः दश अङ्गुल्यः सन्ति (स्त्रीलिङ्ग-बहुवचनम्).
SECTION 7 – वाक्यरचना | Build Sentences
Pattern 1: शरीराङ्गस्य कार्य-कथनम् (Stating What Each Body Part Does) [शरीराङ्गम्] + [क्रियापदम्]। Example: नयनं पश्यति। (The eye sees.) कर्णः शृणोति। (The ear hears.) नासिका आघ्राणं करोति। (The nose smells.) जिह्वा आस्वादनं करोति। (The tongue tastes.) शिरः नमति। (The head bows.)
Pattern 2: तृतीया-विभक्त्या स्व-क्रिया-कथनम् (Stating How You Perform Actions Using Body Parts) अहं + [शरीराङ्ग-तृतीया] + [कार्यं करोमि / क्रियापदम्]। Example: अहं मुखेन गायनं भोजनं च करोमि। (I sing and eat with my mouth.) अहं पादाभ्यां धावनं करोमि। (I run with my two feet.) अहं हस्तेन कार्यं करोमि। (I work with my hand.) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि। (I breathe through my nose.)
Pattern 3: संख्या-सहित-शरीराङ्ग-वर्णनम् (Stating How Many Body Parts We Have) मम + [संख्या] + [शरीराङ्ग-पदम्] + अस्ति / स्तः / सन्ति। Example: मम एकं मुखम् अस्ति। (I have one mouth.) मम द्वौ पादौ स्तः। (I have two feet.) मम हस्तयोः दश अङ्गुल्यः सन्ति। (There are ten fingers on my two hands.) मम द्वात्रिंशत् (अथवा अष्टाविंशतिः) दन्ताः सन्ति। (I have 32 or 28 teeth.)
Pattern 4: सप्तमी-विभक्त्या आभूषण-धारण-कथनम् (Stating Where Items Are Worn) भगिनी + [शरीराङ्ग-सप्तमी] + [वस्तु] + धरति। Example: भगिनी ललाटे कुङ्कुमं धरति। (Sister wears kumkum on her forehead.) भगिनी नेत्रयोः उपनेत्रं धरति। (Sister wears spectacles on her eyes.) भगिनी वामहस्ते घटीयन्त्रं धरति। (Sister wears a watch on her left hand.)
SECTION 8 – पाठावबोधनम् | Check Your Understanding
प्रश्नः १. एकपदेन उत्तरत — कः पाचनात् शक्तिं ददाति? / माधवः केन पाचनात् शक्तिं प्राप्नोति? (Through which organ does Madhava get strength from digestion?)
उत्तरम्: उदरेण (उदरम्)।
प्रश्नः २. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा रिक्तस्थानं पूरयत — (Choose the correct action for the body part) (क) नासिका ______। (पश्यति / आघ्राणं करोति / धावति) (ख) जिह्वा ______। (आस्वादनं करोति / चलति / नृत्यति)
उत्तरम्: (क) आघ्राणं करोति (ख) आस्वादनं करोति
प्रश्नः ३. कोष्ठकात् उचितं पदं चित्वा वाक्यं पूरयत — (Fill in the blank with the right body-part form) (क) अहं ______ श्रवणं करोमि। (कर्णाभ्याम् / नासिकया / पादेन) (ख) भगिनी ______ घटीयन्त्रं धरति। (कण्ठे / वामहस्ते / ललाटे)
उत्तरम्: (क) कर्णाभ्याम् (ख) वामहस्ते
प्रश्नः ४. वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति लिखत — (State whether the sentence is Correct or Incorrect) (क) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि। (ख) अहं हस्तेन कार्यं करोमि।
उत्तरम्: (क) अशुद्धम् (ख) शुद्धम्
SECTION 9 – संस्कृते प्रयोगः | Use the Sanskrit
१. स्व-शरीराङ्गानां परिचय-क्रीडा (Point-and-Name Game in Sanskrit): Touch different parts of your body and name them aloud in Sanskrit: एतत् ललाटम्, एषा नासिका, एतत् चिबुकम्, एषः कपोलः, एषः स्कन्धः, एषः कूर्परः, एषः मणिबन्धः, एतत् जानु, एषः गुल्फः।
२. दैनन्दिन-क्रियासु शरीराङ्गानां कथनम् (Speaking about your daily actions with तृतीया-विभक्तिः): While getting ready or studying, say: अहं नयनाभ्यां पुस्तकं पश्यामि। अहं हस्तेन गृहकार्यं लिखामि। अहं कर्णाभ्यां शिक्षकस्य उपदेशं शृणोमि।
३. कक्षायां नाट्याभिनयः मधुराष्टक-गानं च (Role-play and Reciting Madhurāṣṭakam): Enact the dialogue of पादः, हस्तः, नयनम्, कर्णः, मुखम्, उदरम्, and माधवः with your friends in class, and chant Shri Vallabhacharya's rhythmic मधुराष्टकम् (अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम्...).
SECTION 10 – स्मरणीयानि पञ्च | 5 Things to Remember
Every part of the body is helpful and essential (सर्वाणि अङ्गानि उपकारकाणि श्रेष्ठाः च सन्ति); true strength comes when all organs work in harmony.
Key sensory actions in Sanskrit are: नयनं पश्यति (sees), कर्णः शृणोति (hears), नासिका आघ्राणं करोति (smells), and जिह्वा आस्वादनं करोति (tastes).
To express the organ used to perform an action, use तृतीया-विभक्तिः: मुखेन, हस्तेन, नासिकया (for one organ) and नयनाभ्याम्, कर्णाभ्याम्, पादाभ्याम् (for a pair of organs).
To express where something is worn on the body, use सप्तमी-विभक्तिः: कण्ठे, ललाटे, वामहस्ते, अङ्गुल्याम् (singular) and पादयोः, कर्णयोः, नेत्रयोः, ओष्ठयोः (dual).
Important joints and limbs introduced in the chapter's body chart include स्कन्धः (shoulder), कूर्परः / कफोणिः (elbow), मणिबन्धः (wrist), जानु (knee), जङ्घा (calf/shank), and गुल्फः (ankle).
