4.1. सूत्रसंचालन (Sutrasanchalan - Compering) - Class 11 -Yuvakbharati

Genre: Upayojit Marathi (Applied Marathi)

१. Parichay & Saransh (Introduction & Summary)

Lekhak Parichay: सूत्रसंचालन ही केवळ एक औपचारिकता नसून तो कोणत्याही कार्यक्रमाचा कणा असतो. कार्यक्रमाची यशस्वी सांगता करण्यात सूत्रसंचालकाची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची असते.

Madhyavarti Kalpana (Central Idea):

• Marathi: कार्यक्रम पत्रिकेनुसार प्रत्येक टप्प्यावर क्रमबद्ध पद्धतीने निवेदन करत कार्यक्रमाला एका सूत्रात बांधणे म्हणजे 'सूत्रसंचालन' होय.

  
  

• English: Anchoring is the art of organizing and conducting a program systematically as per the schedule, connecting different segments seamlessly to ensure its success.

Bilingual Summary (Saransh):

• Marathi: सूत्रसंचालन हे एक शास्त्र आणि कला दोन्ही आहे. यात वक्त्यांचा परिचय करून देणे, श्रोत्यांची जिज्ञासा वाढवणे आणि कार्यक्रमात चैतन्य निर्माण करणे अपेक्षित असते. सूत्रसंचालक हा वक्ते आणि श्रोते यांमधील महत्त्वाचा दुवा असतो. तो केवळ नावांचा उल्लेख करत नाही, तर संपूर्ण कार्यक्रमाला गती देतो.

  
  

• English: Anchoring is both a science and an art. An anchor acts as a bridge between the speakers and the audience, maintaining the flow and energy of the event. It involves introducing guests, keeping the audience engaged, and ensuring the program follows the planned sequence without feeling fragmented.

  
  

२. सूत्रसंचालनाची क्षेत्रे (Fields of Anchoring)

आजच्या काळात सूत्रसंचालनाची व्याप्ती वाढली असून ते केवळ सभांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही.

३. उत्तम सूत्रसंचालकासाठी पूर्वतयारी (Preparation)

एक यशस्वी सूत्रसंचालक होण्यासाठी खालील गोष्टी आवश्यक आहेत:

• चौफेर वाचन: कथा, कादंबरी, कविता, वर्तमानपत्रे आणि दिवाळी अंकांचे नियमित वाचन करावे. महत्त्वाच्या घटना, काव्यपंक्ती आणि सुवचनांची टिपणे करून ठेवावीत.

  
  

• श्रवण आणि निरीक्षण: नामवंत सूत्रसंचालकांचे कार्यक्रम ऐकावेत. त्यांची शब्दफेक, देहबोली आणि प्रसंगावधान यांतून शिकावे.

  
  

• आवाजाची जोपासना: उच्चार स्पष्ट आणि शुद्ध असावेत. आवाजातील आरोह-अवरोह (intonation) सुधारण्यासाठी योग आणि प्राणायामाची मदत घ्यावी.

  
  

• ध्वनिवर्धकाचा सराव: माईक (Mic) आणि स्वतःमधील अंतर, आवाजाची पातळी यांचा सराव करावा.

  
  

४. सूत्रसंचालन करताना: काय करावे आणि काय टाळावे? (Dos and Don'ts)

५. Upayojit Marathi (Applied Practice)

Concept Explanation: कार्यक्रम पत्रिका (Program Schedule) हा सूत्रसंचालकाचा आरसा असतो. त्यानुसार संहितेचे (Script) नियोजन केल्यास ऐनवेळी येणारा ताण कमी होतो.

Model Task: 'प्रकाशन समारंभाची' कार्यक्रम पत्रिका तयार करा.

उत्तर (नमूना):  १. पूर्वकथन व मान्यवरांचे आगमन २. दीपप्रज्वलन ३. पाहुण्यांचा परिचय व स्वागत ४. प्रास्ताविक (लेखकाचे / प्रकाशकाचे मनोगत) ५. पुस्तक प्रकाशन ६. पुस्तकावरील भाष्य (प्रमुख पाहुणे) ७. अध्यक्षीय भाषण ८. आभारप्रदर्शन

६. Previous Years' Board Questions (PYQ Corner)

Prashna 1: उत्तम सूत्रसंचालनासाठी कोणती कौशल्ये आवश्यक आहेत?

Uttar:

• Prastavana: सूत्रसंचालन ही एक कला आणि शास्त्र आहे ज्यासाठी विशिष्ट कौशल्यांची गरज असते.

  
  

• Body: १. भाषिक कौशल्ये: भाषा सोपी, प्रासादिक आणि प्रभावी असावी. २. प्रसंगावधान: अचानक उद्भवलेली परिस्थिती कौशल्याने हाताळता यावी. ३. अभ्यासपूर्ण मांडणी: वक्त्यांचा आणि विषयाचा अचूक परिचय करून देण्याची क्षमता. ४. आवाज: आवाजातील चढ-उतार आणि स्पष्ट उच्चार.

  
  

• Conclusion: सततचा सराव, वाचन आणि निरीक्षणातून ही कौशल्ये आत्मसात करता येतात.

  
  

Prashna 2: सूत्रसंचालन करण्यापूर्वी कोणती पूर्वतयारी अपेक्षित आहे?

Uttar:  १. कार्यक्रमाचा विषय, वेळ, स्थळ आणि मान्यवरांची पूर्ण माहिती घेणे. २. अपेक्षित प्रेक्षक वर्गाचा वयोगट आणि स्तर विचारात घेणे. ३. निवेदनाची संहिता (Script) तयार करणे, ज्यात आवश्यक काव्यपंक्तींचा समावेश असेल. ४. ध्वनिवर्धकाची चाचणी आणि व्यासपीठाची पाहणी करणे.

Prashna 3: 'सूत्रसंचालक हा कार्यक्रमाचा सूत्रधार असतो', हे स्पष्ट करा.

Uttar:

• सूत्रसंचालक केवळ दोन भागांमधील दुवा नसून तो संपूर्ण कार्यक्रमाला चैतन्य देतो.

  
  

• तो कार्यक्रमातील सर्व प्रसंगांना कौशल्याने एकत्र बांधून एक देखणे चित्र उभे करतो.

  
  

• त्याच्या संवादी शैलीमुळे वक्ते आणि श्रोते यांच्यात जिवंत संवाद प्रस्थापित होतो.

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards

4. International English Olympiad Tuitions - All classes

5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above

6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online

Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044

Mail: info@bhashalab.com

Website: www.bhashalab.com