1. तू बुद्धी दे - Tu Buddhi De - Class 10 - Aksharbharati

Aug 11, 2025
6 min read

Updated: Nov 22, 2025

Lesson Type: Prayer

Lesson Number: १

Lesson Title: तू बुद्धी दे

Author/Poet's Name: गुरू ठाकूर

Bilingual Summary (सारांश)

मराठी: "तू बुद्धी दे" ही एक प्रार्थना आहे, ज्यात कवी गुरू ठाकूर यांनी ईश्वराकडे उदात्त मानवी मूल्यांसाठी याचना केली आहे. मला अशी बुद्धी आणि तेज दे की ज्यामुळे नवचैतन्य आणि विश्वास प्राप्त होईल, असे ते म्हणतात. ज्यांचे छत्र हरपले आहे, अशा निराधार लोकांना सोबत करण्याची आणि ज्यांना मार्ग सापडत नाही, त्यांना दिशा दाखवण्याची शक्ती मिळावी, अशी कवी इच्छा व्यक्त करतात. दुर्बळांचे दुःख समजून घेणारी संवेदनशीलता आणि संकटातही नैतिकता न सोडण्याचे धैर्य मिळावे, अशी ते प्रार्थना करतात.

English: "Tu Buddhi De" is a prayer in which the poet, Guru Thakur, pleads with God for noble human values. He asks for intelligence and radiance that bring new consciousness and faith. The poet wishes for the strength to be a companion to the destitute and a guide to those who have lost their way. He prays for the sensitivity to understand the pain of the weak and the courage to not lose one's morals even in the face of adversity.

Bilingual Theme / Central Idea (मध्यवर्ती कल्पना)

मराठी: या प्रार्थनेची मध्यवर्ती कल्पना म्हणजे माणुसकीचे आणि नैतिक मूल्यांचे जतन करण्याची ईश्वराकडे केलेली मागणी. कवीने सन्मार्ग (चांगला मार्ग), सन्मती (चांगली बुद्धी) आणि सत्संगती (चांगली सोबत) यांचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. सत्याच्या मार्गावर चालण्याची, दुर्बळांप्रति संवेदनशील असण्याची आणि समाजातील वाईट गोष्टींविरुद्ध लढण्याची ताकद मिळावी, हा या प्रार्थनेचा गाभा आहे.

English: The central idea of this prayer is a plea to God to preserve humanity and moral values. The poet highlights the importance of Sanmarg (a righteous path), Sanmati (a virtuous intellect), and Satsangati (the company of good people). The core of this prayer is the desire for the strength to walk on the path of truth, to be sensitive towards the weak, and to fight against the evils of society.

पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points for Revision):

बुद्धी आणि ध्यास: कवी ईश्वराकडे बुद्धी, तेज, नवचेतना आणि विश्वास मागतो, जेणेकरून त्याला आजन्म सत्य आणि सुंदर गोष्टींचा ध्यास लागेल.
आधार होण्याची इच्छा: निराधार आणि दिशाहीन लोकांना आधार आणि योग्य मार्ग दाखवण्याची शक्ती मिळावी, अशी कवी इच्छा व्यक्त करतो.
संवेदनशीलता: दुर्बळ आणि दुःखी लोकांच्या वेदना जाणण्यासाठी आपली संवेदनशीलता कायम राहावी, असे कवीला वाटते.
अन्यायाविरुद्ध लढा: रक्तामध्ये दुष्ट प्रवृत्तींना नष्ट करण्याची आस असावी आणि शब्दांना सामर्थ्य मिळावे, अशी कवी प्रार्थना करतो.
नैतिकतेची कास: कितीही संकटे आली तरी नीतिमत्ता भ्रष्ट होऊ नये आणि नेहमी चांगला मार्ग, चांगली बुद्धी व चांगली संगत लाभावी, यासाठी कवीने प्रार्थना केली आहे.

Glossary (शब्दार्थ)

शब्द (Word)	समानार्थी शब्द (Synonym)	विरुद्धार्थी शब्द (Antonym)
नवचेतना	नवचैतन्य	जडत्व
सर्वथा	नेहमी, सदैव	कधीच नाही
सारथी	मार्ग दाखवणारा	दिशाभूल करणारा
खल	दुष्ट	सज्जन
नीती	सदाचार	अनीती
दुर्बळ	अशक्त	सबळ
वेदना	दुःख	सुख
सन्मती	सुबुद्धी	दुर्बुद्धी
सत्संगती	चांगली संगत	कुसंगती
संकट	अडचण	संधी

ओळींचा सरळ अर्थ लिहा

१. हरवले आभाळ ज्यांचे हो तयांचा सोबती, सापडेना वाट ज्यांना हो तयांचा सारथी

साधना करिती तुझी जे नित्य तव सहवास दे

सरळ अर्थ: हे ईश्वरा, ज्यांचे छत्र हरपले आहे, जे निराधार झाले आहेत, मला त्यांचा सोबती होऊ दे. ज्यांना जीवनात योग्य मार्ग सापडत नाही, त्यांना मार्ग दाखवणारा सारथी बनण्याचे बळ मला दे. जे भक्त नेहमी तुझी साधना करतात, त्यांना तुझा नेहमी सहवास लाभू दे.

२. जाणवाया दुर्बलांचे दुःख आणि वेदना तेवत्या राहो सदा रंध्रातुनी संवेदना

धमन्यातल्या रुधिरास या खल भेदण्याची आस दे

सरळ अर्थ: हे ईश्वरा, समाजातील दुर्बळ आणि गरीब लोकांचे दुःख व त्यांच्या वेदना समजून घेण्यासाठी माझ्या शरीरातील प्रत्येक छिद्रातून (रंध्रातून) संवेदनशीलता नेहमी जागृत राहो. माझ्या नसांमधील रक्ताला दुष्ट प्रवृत्तींचा नाश करण्याची तीव्र इच्छा दे.

True or False (चूक की बरोबर) with Reasons

विधान: कवीला फक्त स्वतःच्या प्रगतीसाठी बुद्धी हवी आहे. उत्तर: चूक. कारण, कवीला निराधार आणि दिशाहीन लोकांना मदत करण्यासाठी शक्ती हवी आहे.
विधान: कठीण प्रसंग आले तरी आपली नीतिमत्ता टिकून राहावी, असे कवीला वाटते. उत्तर: बरोबर. कारण, "नीती ना ही भ्रष्ट हो जरी संकटे आली किती" या ओळीतून हाच अर्थ स्पष्ट होतो.
विधान: कवीला दुष्ट लोकांना क्षमा करण्याचे बळ हवे आहे. उत्तर: चूक. कारण, कवीला दुष्ट प्रवृत्तींचा नाश करण्याची ("खल भेदण्याची") आस आहे.
विधान: कवीने प्रार्थनेत चांगला मार्ग, चांगली बुद्धी आणि वाईट संगत यांचे महत्त्व सांगितले आहे. उत्तर: चूक. कारण, कवीने चांगल्या सोबतीचे म्हणजेच 'सत्संगती'चे महत्त्व सांगितले आहे, वाईट संगतीचे (कुसंगती) नाही.
विधान: जगात जे काही सत्य आणि सुंदर आहे, त्याचाच ध्यास लागावा अशी कवीची इच्छा आहे. उत्तर: बरोबर. कारण, "जे सत्य सुंदर सर्वथा आजन्म त्याचा ध्यास दे" असे कवीने प्रार्थनेत म्हटले आहे.

Personal Opinion (स्वमत)

प्रश्न १: 'सत्संगती'चे (चांगल्या सोबतीचे) तुमच्या जीवनातील महत्त्व स्पष्ट करा.

नमुना उत्तर: माझ्या मते, 'सत्संगती' म्हणजे चांगल्या विचारांच्या आणि चांगल्या सवयींच्या मित्रांची सोबत. आपल्या जीवनाला योग्य दिशा देण्यासाठी सत्संगती खूप महत्त्वाची असते. चांगले मित्र आपल्याला अभ्यासात मदत करतात, अडचणीच्या वेळी भावनिक आधार देतात आणि वाईट मार्गावर जाण्यापासून रोखतात. त्यांच्या सहवासात राहिल्याने आपल्यातही सकारात्मक बदल घडतात आणि आपण एक चांगले व्यक्ती बनतो. त्यामुळे, 'सत्संगत सदा घडो' हे वचन जीवनात खूप मोलाचे आहे.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: प्रेरणा, सकारात्मक बदल, योग्य दिशा, आधार, चांगले विचार, व्यक्तिमत्त्व विकास.

प्रश्न २: 'अनाथांचे नाथ होण्यास बळ मिळावे' यातून कवीला काय सुचवायचे आहे?

नमुना उत्तर: 'अनाथांचे नाथ होण्यास बळ मिळावे' यातून कवीला समाजात जे दुर्बळ, निराधार आणि गरीब लोक आहेत, त्यांचा आधार बनण्याची इच्छा व्यक्त करायची आहे. ज्यांना कोणी वाली नाही, अशा लोकांच्या जीवनातील दुःख दूर करून त्यांना मदत करण्याची शक्ती ईश्वराने आपल्याला द्यावी, असे कवीला वाटते. ही केवळ भौतिक मदतीची भावना नाही, तर इतरांच्या दुःखात सहभागी होऊन त्यांना भावनिक आधार देण्याची ही एक व्यापक आणि करुणामय इच्छा आहे.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: निराधार, दुर्बळ, आधार, करुणा, माणुसकी, संवेदनशीलता, सामाजिक बांधिलकी.

प्रश्न ३: प्रार्थनेतून व्यक्त झालेले कवीचे विचार तुम्हाला पटतात का? तुमच्या शब्दांत लिहा.

नमुना उत्तर: होय, प्रार्थनेतून व्यक्त झालेले कवीचे विचार मला पूर्णपणे पटतात. ही प्रार्थना फक्त स्वतःपुरती मर्यादित नाही, तर ती संपूर्ण समाजाच्या कल्याणासाठी आहे. यात कवीने चांगला मार्ग, चांगली बुद्धी, इतरांबद्दल सहानुभूती आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याचे धैर्य मागितले आहे. हे सर्व गुण एका आदर्श व्यक्तीसाठी आणि एका सुदृढ समाजासाठी खूप आवश्यक आहेत. अशी प्रार्थना केल्याने मनात सकारात्मक ऊर्जा निर्माण होते आणि इतरांसाठी काहीतरी चांगले करण्याची प्रेरणा मिळते.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: समाजकल्याण, सकारात्मक ऊर्जा, आदर्श समाज, मानवी मूल्ये, सहानुभूती, प्रेरणा.

Bilingual Poetry Appreciation (रसग्रहण)

मराठी:

कवितेचे कवी: गुरू ठाकूर
कवितेचा विषय: ईश्वराकडे केलेली ही एक प्रार्थना असून, यात मानवी कल्याणासाठी आवश्यक असलेल्या उदात्त मूल्यांची मागणी केली आहे.
मध्यवर्ती कल्पना: सन्मार्ग, सन्मती आणि सत्संगती या तीन मूल्यांचे महत्त्व सांगून, दुर्बळांप्रति संवेदनशील राहण्याची आणि अन्यायाचा प्रतिकार करण्याची शक्ती मिळावी, ही कवितेची मध्यवर्ती कल्पना आहे.
आवडलेली ओळ: "जाणवाया दुर्बलांचे दुःख आणि वेदना, तेवत्या राहो सदा रंध्रातुनी संवेदना."
कविता आवडण्याचे कारण: ही कविता केवळ वैयक्तिक मागणी न करता, संपूर्ण समाजासाठी प्रार्थना करते. कवितेतील साधी, सरळ आणि प्रभावी शब्दरचना मनाला थेट भिडते आणि एक सकारात्मक संदेश देते.

English:

Poet: Guru Thakur
Subject of the Poem: This is a prayer to God, asking for noble values necessary for human welfare.
Central Idea: The central idea is to emphasize the importance of three values - a righteous path (Sanmarg), a virtuous intellect (Sanmati), and good company (Satsangati), and to seek the strength to remain sensitive towards the weak and resist injustice.
Favourite Line: "Jaanavaya durbalanche dukhha ani vedana, tevtya raho sada randhratuni samvedana." (To understand the sorrow and pain of the weak, may sensitivity always remain alive in every pore of my being.)
Why I like the poem: I like this poem because it is not a personal plea but a prayer for the entire society. The simple, direct, and effective wording touches the heart and conveys a positive message.

मागील बोर्ड परीक्षेत आलेले प्रश्न (Previous Years' Board Questions):

प्रश्न १: कवितेच्या आधारे कवीने परमेश्वराकडे कोणकोणत्या गोष्टी मागितल्या आहेत ते लिहा.

उत्तर: कवीने परमेश्वराकडे खालील गोष्टी मागितल्या आहेत:

चांगली बुद्धी, तेज, नवचैतन्य आणि विश्वास.
निराधार लोकांचा सोबती आणि दिशाहीन लोकांचा मार्गदर्शक होण्याची शक्ती.
दुर्बळांचे दुःख जाणणारी संवेदनशीलता.
दुष्ट प्रवृत्तींचा नाश करण्याचे बळ.
शब्दांना सामर्थ्य आणि जगण्याला अर्थ.
नेहमी चांगला मार्ग, चांगली बुद्धी आणि चांगली संगत.
संकटातही नीतिमत्ता न ढळण्याचे धैर्य.

प्रश्न २: 'जाणवाया दुर्बलांचे दुःख आणि वेदना, तेवत्या राहो सदा रंध्रातुनी संवेदना' या ओळींतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.

उत्तर: या ओळींमधून कवीची समाजातील दुर्बळ आणि वंचित घटकांप्रति असलेली अपार करुणा व्यक्त होते. 'संवेदना रंध्रातून तेवती राहणे' ही कल्पना अतिशय प्रभावी आहे. याचा अर्थ, केवळ वरवरची सहानुभूती न दाखवता, दुसऱ्याचे दुःख आपल्या रोमरोमात भिनावे आणि ते तीव्रतेने जाणवावे, अशी कवीची इच्छा आहे. जेव्हा दुसऱ्याच्या वेदनांची इतकी तीव्र जाणीव होते, तेव्हाच माणूस इतरांना मदत करण्यासाठी खऱ्या अर्थाने प्रेरित होतो. कवीची ही व्यापक आणि उदात्त भावना या ओळींतील विचारांचे सौंदर्य दर्शवते.

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
International English Olympiad Tuitions - All classes
Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online