11. जीवन गाणे - Jivan gane - Class 8 - Sugambharati 2

Lesson Type: Poetry (कविता)

Lesson Number: ११

Lesson Title: जीवन गाणे

Author/Poet's Name: नितीन देशमुख

Bilingual Summary (सारांश)

मराठी: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून जगण्याची प्रेरणा कशी मिळते हे सांगितले आहे. चंद्र-चांदणे , तुळशीवरली पणती (जी जळते) , सागराला भेटायला धावणारी नदी , पिल्लांसाठी दाणे आणणारे पक्षी , सागराची अथांगता आणि वृक्षाची सहनशीलता (स्थितप्रज्ञता) हे सर्व घटक कवीला काहीतरी मोलाचे 'संस्कार' व 'मूल्ये' शिकवून जातात.

English: In 'Jivan Gaane' (Song of Life), poet Nitin Deshmukh explains how we get inspiration to live from various elements of nature. The moon and stars , the lamp on the Tulsi plant (which burns) , the river rushing to meet the sea , the birds bringing grains for their young ones , the vastness of the ocean, and the tolerance (equanimity) of the trees —all these elements teach the poet valuable 'values' and 'lessons' about life.

Bilingual Theme / Central Idea (मध्यवर्ती कल्पना)

मराठी: या कवितेची मध्यवर्ती कल्पना ही आहे की, 'निसर्ग हाच खरा गुरू आहे'. निसर्गातील प्रत्येक घटक (उदा. पणती, नदी, पक्षी, वृक्ष) आपल्याला जगण्याचा एक वेगळा आणि मोलाचा 'संस्कार' शिकवतो. पणतीचे 'जळणे' (त्याग) , नदीचे 'पळणे' (ध्येय) , पक्ष्यांचे 'दाणे' (वात्सल्य) आणि वृक्षांचे 'घाव सोसणे' (सहनशीलता)  यातून आपण जगण्याची मूल्ये शिकू शकतो, हा या कवितेचा मुख्य संदेश आहे.

English: The central idea of this poem is that 'Nature is the true teacher'. Every element in nature (e.g., the lamp, river, bird, tree) teaches us a different and valuable 'lesson' (संस्कार) about living. The 'burning' (sacrifice) of the lamp , the 'running' (goal-oriented) of the river , the 'grains' (parental love) of the bird , and the 'enduring of wounds' (tolerance) by the tree —the core message is that we can learn life's values from these things.

पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points for Revision):

• सृष्टीचे मंजुळ गाणे आणि 'झिलमिलणारे चंद्र चांदणे' कवीला जगणे शिकवतात.

  
  

• 'संस्कारांची जाण' नसलेल्या 'भरकटलेल्या जगात' , तुळशीवरल्या पणतीचे 'जळणे' (त्याग) कवीला शिकवून गेले.

  
  

• सागरासाठी 'जीव लावणारी' नदी 'स्वैर' होऊन पळते, यातून कवी ध्येय शिकला.

  
  

• 'पिल्लांसाठी' 'बुलंद हौसले'  (निर्धार) बाळगणाऱ्या पक्ष्याच्या चोचीतील 'दाणे' कवीला वात्सल्य शिकवून गेले.

  
  

• सागराची 'अथांगता' आणि वृक्षाची 'स्थितप्रज्ञता' (सहनशीलता) कवीला 'दुसऱ्यासाठी घाव सोसणे' शिकवून गेले.

  
  

Bilingual Character Sketch (पात्रांचे स्वभावचित्रण): (If Applicable)

(या कवितेत विशिष्ट पात्रे नसून, निसर्गातील घटकांचेच मानवीकरण केले आहे. त्यामुळे पात्रचित्रण लागू होत नाही.)

Glossary (शब्दार्थ)

Poetry-Specific: ओळींचा सरळ अर्थ लिहा (For Poetry only)

[Stanza 1]

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी नितीन देशमुख यांच्या 'जीवन गाणे' या कवितेतील आहेत. यात कवीने निसर्गाकडून मिळालेल्या जगण्याच्या प्रेरणेबद्दल सांगितले आहे. सरळ अर्थ: कवी म्हणतो की, या सृष्टीने मला एक गोड (मंजुळ) गाणे ऐकवले आणि त्यातून जगण्याची प्रेरणा दिली. आकाशातील लुकलुकणारे (झिलमिलणारे) चंद्र आणि चांदणे यांनी मला आनंदाने जगायला शिकवले.

[Stanza 2]

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी नितीन देशमुख यांच्या 'जीवन गाणे' या कवितेतील आहेत. यात कवीने त्याग आणि संस्कारांचे महत्त्व सांगितले आहे.

सरळ अर्थ: आजच्या या ध्येय भरकटलेल्या जगात कुणालाही 'संस्कारांची जाणीव' (जाण) राहिलेली नाही.  अशा वेळी, तुळशीच्या वृंदावनाजवळ तेवणाऱ्या त्या पणतीने स्वतः 'जळून' (स्वतःचा त्याग करून) दुसऱ्यांना प्रकाश देणे, मला जगायला (परोपकार करायला) शिकवले.

[Stanza 3]

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी नितीन देशमुख यांच्या 'जीवन गाणे' या कवितेतील आहेत. यात कवीने नदीच्या उदाहरणातून ध्येयनिष्ठा सांगितली आहे.

सरळ अर्थ: आज जगात खरे 'प्रेम' काय असते हे कुणालाही माहीत (ठावे) नाही. पण नदी सागरावर ('जीव लावते') इतके प्रेम करते की, त्याला भेटण्यासाठी 'स्वैर' (मुक्त) होऊन धावत 'पळते'.  तिचे हे ध्येयवेडे पळणेच मला जगायला शिकवून गेले.

[Stanza 4]

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी नितीन देशमुख यांच्या 'जीवन गाणे' या कवितेतील आहेत. यात कवीने पक्ष्याच्या उदाहरणातून वात्सल्याची (parental love) शिकवण दिली आहे.

सरळ अर्थ: पक्ष्यांचे 'हौसले' (निर्धार) किती 'बुलंद' (मजबूत) असतात. आपल्या लहान 'पिल्लांसाठी' ते किती कष्ट 'सोसतात' (सहन करतात).  त्या चिवचिव करणाऱ्या चोचीतील 'दाणे' (अन्न) मला वात्सल्याचे (मायेचे) 'जीवन गाणे' शिकवून गेले.

[Stanza 5]

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी नितीन देशमुख यांच्या 'जीवन गाणे' या कवितेतील आहेत. यात कवीने सागर आणि वृक्षाकडून सहनशीलतेची शिकवण घेतली आहे.

सरळ अर्थ: सागराची 'अथांगता' (विशालता) आणि वृक्षाची 'स्थितप्रज्ञता' (सहनशीलता)  पाहून मी जगणे शिकलो. वृक्ष स्वतः 'घाव सोसतो' (कुऱ्हाडीचे घाव) पण इतरांना (दुसऱ्यांसाठी) सावली, फळे देतो.  हे 'दुसऱ्यासाठी घाव सोसणे' मला जगायला शिकवून गेले.

True or False (चूक की बरोबर) with Reasons

विधान १: कवीच्या मते, आजच्या जगात लोकांना संस्कारांची जाण आहे.

• उत्तर: चूक. कारण, कवी म्हणतो, "भरकटलेल्या जगात नाही, संस्कारांची जाण कुणाला".

  
  

विधान २: पणतीने स्वतः विझून जगायला शिकवले.

• उत्तर: चूक. कारण, "तुळशीवरल्या त्या पणतीचे, जळणे मजला शिकवून गेले!".

  
  

विधान ३: नदी सागरावर प्रेम करते, म्हणून त्याला भेटायला पळते.

• उत्तर: बरोबर. कारण, "नदी सागरा जीव का लावे ? स्वैर होऊनी नदीचे पळणे".

  
  

विधान ४: पक्षी स्वतःसाठी दाणे आणतात.

• उत्तर: चूक. कारण, "पिल्लासाठी किती सोसले, चिवचिवणाऱ्या चोचीमधले, दाणे मजला शिकवून गेले!".

  
  

विधान ५: वृक्षाने कवीला दुसऱ्यांसाठी घाव सोसणे शिकवले.

• उत्तर: बरोबर. कारण, "ही वृक्षाची स्थितप्रज्ञता, दुसऱ्यासाठी घाव सोसणे, जगणे मजला शिकवून गेले!".

  
  

Personal Opinion (स्वमत) (5 questions):

प्रश्न १: 'तुळशीवरल्या त्या पणतीचे, जळणे मजला शिकवून गेले!', या ओळीचा तुम्हाला समजलेला अर्थ स्पष्ट करा.

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून मिळणाऱ्या शिकवणींचे वर्णन केले आहे.  या कवितेचा मुख्य संदेश हाच आहे की निसर्ग हाच आपला गुरू आहे. 'पणतीचे जळणे'  हे त्यागाचे प्रतीक आहे. पणती स्वतः जळते, स्वतःचा नाश करते, पण त्या बदल्यात इतरांना प्रकाश देते. कवी म्हणतो की, आजच्या 'भरकटलेल्या जगात' लोकांना 'संस्कारांची जाण'  राहिलेली नाही, सगळे स्वार्थी झाले आहेत. अशा जगात, पणतीचा हा निःस्वार्थ 'त्याग' (जळणे) कवीला 'जगणे शिकवून' गेला.  याचा अर्थ, आपणही पणतीप्रमाणे स्वार्थ सोडून इतरांच्या उपयोगी पडावे, ही शिकवण मला यातून मिळते.

  
  

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: पणतीचे जळणे, त्याग, निःस्वार्थ, प्रकाश देणे, संस्कारांची जाण, भरकटलेले जग.

प्रश्न २: 'नदी सागरा जीव का लावे?', या ओळीतून कवीला काय सुचवायचे आहे?

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून मिळणाऱ्या शिकवणींचे वर्णन केले आहे.  या कवितेचा मुख्य संदेश हाच आहे की निसर्ग हाच आपला गुरू आहे. या ओळीतून कवीला ध्येयनिष्ठा सुचवायची आहे. नदीचे अंतिम ध्येय 'सागर' असते. "नदी सागरा जीव का लावे ?" हा प्रश्न विचारून कवी सांगतो की, नदी सागरावर इतके 'प्रेम' करते की, ती त्याला भेटण्यासाठी 'स्वैर'  (मुक्त) होऊन, वाटेतील सर्व अडथळे पार करत त्याच्या दिशेने 'पळते'.  माणसानेही असेच आपल्या ध्येयावर प्रेम करावे आणि ते ध्येय गाठण्यासाठी नदीप्रमाणेच अविरत प्रयत्न करावेत.

  
  

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: नदी, सागर, ध्येयनिष्ठा, प्रेम, जीव का लावे, स्वैर पळणे, अविरत प्रयत्न.

प्रश्न ३: 'पिल्लासाठी किती सोसले', यातून पक्ष्यांच्या कोणत्या गुणाचे दर्शन होते?

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून मिळणाऱ्या शिकवणींचे वर्णन केले आहे.  या कवितेचा मुख्य संदेश हाच आहे की निसर्ग हाच आपला गुरू आहे. "पिल्लासाठी किती सोसले"  या ओळीतून पक्ष्यांच्या 'वात्सल्य' (मातृप्रेम/पितृप्रेम) आणि 'कष्ट' या गुणांचे दर्शन होते. पक्ष्यांचे 'हौसले बुलंद'  असतात. ते आपल्या 'पिल्लांसाठी' ऊन, वारा, पाऊस हे सर्व 'सोसतात' (सहन करतात) आणि त्यांच्यासाठी 'दाणे'  (अन्न) गोळा करतात. हाच निःस्वार्थ प्रेम आणि कष्टाचा 'संस्कार'  कवीला मिळतो.

  
  

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: वात्सल्य, मातृप्रेम, कष्ट, सोसणे, बुलंद हौसले, पिल्लांसाठी, दाणे.

प्रश्न ४: 'दुसऱ्यासाठी घाव सोसणे', या ओळीतील तुम्हांला कळलेला अर्थ लिहा.

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून मिळणाऱ्या शिकवणींचे वर्णन केले आहे.  या कवितेचा मुख्य संदेश हाच आहे की निसर्ग हाच आपला गुरू आहे. या ओळीचा अर्थ 'परोपकार' आणि 'सहनशीलता' हा आहे. कवीने हे मूल्य 'वृक्षाच्या'  उदाहरणातून स्पष्ट केले आहे. वृक्ष हा 'स्थितप्रज्ञ'  (अविचल) असतो. तो स्वतः उन्हात उभा राहतो, कुऱ्हाडीचे 'घाव सोसतो',  पण त्या बदल्यात इतरांना (दुसऱ्यांसाठी) सावली, फळे, फुले देतो. माणसानेही वृक्षाप्रमाणे सहनशील व्हावे व स्वार्थाचा विचार न करता इतरांसाठी त्याग करण्याची तयारी ठेवावी, हा अर्थ मला या ओळीतून कळला.

  
  

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: परोपकार, सहनशीलता, घाव सोसणे, वृक्ष, स्थितप्रज्ञता, त्याग.

प्रश्न ५: 'बिनभिंतीची शाळा, लाखो इथले गुरु', हा विचार कवितेच्या आधारे स्पष्ट करा.

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून मिळणाऱ्या शिकवणींचे वर्णन केले आहे.  या कवितेचा मुख्य संदेश हाच आहे की निसर्ग हाच आपला गुरू आहे. 'बिनभिंतीची शाळा' म्हणजे हा 'निसर्ग' किंवा 'सृष्टी'.  या शाळेला खऱ्या शाळेप्रमाणे भिंती नाहीत, ती सर्वत्र पसरलेली आहे. 'लाखो इथले गुरु' म्हणजे या निसर्गातील 'विविध घटक'. जसे, या कवितेत 'चंद्र-चांदणे', 'पणती', 'नदी', 'पक्षी' आणि 'वृक्ष' हे सर्व गुरूच आहेत. हे सर्व घटक आपल्याला 'जगणे' शिकवतात. पणती 'त्याग' शिकवते , नदी 'ध्येयनिष्ठा' शिकवते , पक्षी 'वात्सल्य' शिकवतात आणि वृक्ष 'परोपकार' शिकवतात. म्हणूनच निसर्ग ही एक उघडी शाळा आहे, जिथे लाखो गुरू आपल्याला मूल्ये शिकवतात, हा विचार कवितेतून स्पष्ट होतो.

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: बिनभिंतीची शाळा, निसर्ग, लाखो गुरु, विविध घटक, पणती, नदी, पक्षी, वृक्ष.

Bilingual Poetry Appreciation (रसग्रहण)

मराठी:

• कवितेचे कवी: नितीन देशमुख

  
  

• कवितेचा विषय: निसर्गातील विविध घटक आपल्याला जगण्याची मूल्ये व संस्कार शिकवतात, हे या कवितेचा विषय आहे.

  
  

• मध्यवर्ती कल्पना: निसर्ग हाच आपला खरा गुरू आहे. निसर्गातील प्रत्येक घटकाकडून (पणती, नदी, पक्षी, वृक्ष) आपण त्याग, ध्येयनिष्ठा, वात्सल्य आणि परोपकार यांसारखी जगण्याची मूल्ये शिकू शकतो, जी आजच्या 'भरकटलेल्या जगात'  अत्यंत आवश्यक आहेत.

  
  

• आवडलेली ओळ: "तुळशीवरल्या त्या पणतीचे, जळणे मजला शिकवून गेले !"

  
  

• कविता आवडण्याचे कारण: ही ओळ मला खूप आवडली, कारण आजच्या स्वार्थी जगात, पणतीचे 'जळणे' (स्वतः जळून इतरांना प्रकाश देणे) हा त्यागाचा एक मोठा 'संस्कार'  आहे. ही ओळ कमी शब्दांत मोठा विचार सांगते आणि आपल्याला परोपकारी बनण्याची प्रेरणा देते.

  
  

English:

• Poet: Nitin Deshmukh

  
  

• Subject of the Poem: The subject is how various elements in nature teach us values and lessons for living.

  
  

• Central Idea: Nature is the true teacher. From every element—the lamp, river, bird, and tree—we can learn values like sacrifice, determination, parental love, and tolerance, which are essential in today's 'misguided world'.

  
  

• Favourite Line: "तुळशीवरल्या त्या पणतीचे, जळणे मजला शिकवून गेले !" (The burning of that lamp on the Tulsi plant, taught me how to live!)

  
  

• Why I like the poem: I like this line because in today's selfish world, the lamp's 'burning' (destroying itself to give light to others) is a great 'lesson' (संस्कार)  in sacrifice. This line conveys a profound thought in simple words and inspires us to be altruistic.

मागील बोर्ड परीक्षेत आलेले प्रश्न (Previous Years' Board Questions): - 5 questions

प्रश्न १: कवीच्या अनुभवातील जग कसे आहे?

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील शिकवणीचे वर्णन केले आहे. 'जीवन गाणे' या कवितेत, कवीने आपल्या अनुभवातील जगाचे वर्णन 'भरकटलेले'  असे केले आहे. हे असे जग आहे, जिथे लोकांना 'संस्कारांची जाण' राहिलेली नाही आणि 'प्रेम काय ते कुणा न ठावे'  (खरे प्रेम काय हे माहीत नाही) अशी परिस्थिती आहे.

  
  

प्रश्न २: कवीला जगणे शिकवणारे कवितेतील घटक कोणते?

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून मिळालेल्या प्रेरणेचे वर्णन केले आहे. कवीला जगणे शिकवणारे घटक हे निसर्गातील आहेत. यात 'चंद्र चांदणे' , 'तुळशीवरली पणती' , 'नदी' , 'पक्षी' (चोचीमधले दाणे) , 'सागर' आणि 'वृक्ष'  यांचा समावेश होतो.

  
  

प्रश्न ३: नदी कवीला काय शिकवते?

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून मिळणाऱ्या शिकवणींचे वर्णन केले आहे. 'जीवन गाणे' या कवितेत, नदी कवीला ध्येयनिष्ठा शिकवते. नदीचे ध्येय 'सागर'  असते. ती सागरावर 'जीव लावते' आणि त्याला भेटण्यासाठी 'स्वैर होऊनी'  (मुक्तपणे) वाटेतील अडथळे पार करत 'पळते'.  नदीचे हे ध्येयाप्रती असलेले प्रेम आणि अविरत 'पळणे' कवीला जगणे शिकवते.

  
  

प्रश्न ४: वृक्षाची 'स्थितप्रज्ञता' कवीला काय शिकवून गेली?

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून मिळणाऱ्या शिकवणींचे वर्णन केले आहे. 'जीवन गाणे' या कवितेत, 'स्थितप्रज्ञता'  म्हणजे अविचल राहून सहन करणे. वृक्षाची ही 'स्थितप्रज्ञता' कवीला 'दुसऱ्यासाठी घाव सोसणे'  शिकवून गेली. वृक्ष उन्हा-पावसात, कुऱ्हाडीचे 'घाव'  सुद्धा शांतपणे सहन करतो (स्थितप्रज्ञ) आणि त्या बदल्यात इतरांना (दुसऱ्यांसाठी) सावली, फळे आणि फुले देतो. हा परोपकार आणि सहनशीलतेचा गुण कवी वृक्षाकडून शिकला.

  
  

प्रश्न ५: कवीला 'संस्कारांची जाण' कोठून मिळाली?

• उत्तर: 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी नितीन देशमुख यांनी निसर्गातील विविध घटकांकडून मिळणाऱ्या शिकवणींचे वर्णन केले आहे. 'जीवन गाणे' या कवितेत कवी सांगतो की, आजचे जग 'भरकटलेले' असून त्यात 'संस्कारांची जाण कुणाला'  राहिलेली नाही. कवीला ही 'संस्कारांची जाण' 'तुळशीवरल्या त्या पणती'कडून  मिळाली. पणतीने स्वतः 'जळून'  (त्याग करून) इतरांना प्रकाश देण्याचा 'संस्कार'  कवीला शिकवला.

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards

4. International English Olympiad Tuitions - All classes

5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above

6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online

Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044

Mail: info@bhashalab.com

Website: www.bhashalab.com

Found any mistakes or suggestions? Click here to send us your feedback!