12. शब्दकोश - Sabdakosa - Class 8 - Sugambharati 2

Lesson Type: Sthoolvachan (स्थूलवाचन)

Lesson Number: १२

Lesson Title: शब्दकोश

Author/Poet's Name: लागू नाही (हा पाठ संकल्पना-आधारित आहे)

Bilingual Summary (सारांश)

मराठी: 'शब्दकोश' हा एक स्थूलवाचन पाठ आहे जो विद्यार्थ्यांना डिक्शनरीची (शब्दकोश) ओळख करून देतो. नेहा आणि सायली यांच्या संवादातून ('दिन' म्हणजे दिवस आणि 'दीन' म्हणजे गरीब ) हा पाठ सुरू होतो, ज्यातून लेखनातील फरकामुळे अर्थ कसा बदलतो हे दिसते. भाषिक समृद्धीसाठी शब्दांचे नेमके अर्थ जाणून घेणे आवश्यक असते, आणि 'शब्दकोश' हे त्यासाठीचे महत्त्वाचे साधन आहे. हा पाठ शब्दकोश म्हणजे काय, 'शब्दसंग्रह' (Glossary) व 'शब्दकोश' (Dictionary) यातील फरक, शब्दकोशाची उद्दिष्टे आणि त्यात काय-काय असते (उदा. व्युत्पत्ती, उच्चार)  हे सांगतो. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, शब्दकोश कसा पाहावा (उदा. 'अकारविल्हे' क्रम, प्रत्यय वगळणे , मूळ धातू शोधणे ) हे या पाठात सोदाहरण स्पष्ट केले आहे.

English: 'Shabdkosh' is a supplementary lesson (Sthoolvachan) that introduces students to the dictionary. It begins with a dialogue between Neha and Sayli, highlighting how a small difference in writing ('दिन' - day vs. 'दीन' - poor ) completely changes the meaning. The lesson explains that knowing the precise meaning of words is essential for linguistic enrichment, and the dictionary is a key tool for this. It defines what a dictionary is, the difference between a 'Glossary' (शब्दसंग्रह) and a 'Dictionary' (शब्दकोश) , its objectives , and its contents (e.g., etymology, pronunciation). Most importantly, the lesson provides a practical guide on how to look up words in a dictionary (e.g., alphabetical 'अकारविल्हे' order, removing suffixes , finding the root verb ).

Bilingual Theme / Central Idea (मध्यवर्ती कल्पना)

मराठी:या पाठाची मध्यवर्ती कल्पना ही विद्यार्थ्यांना 'शब्दकोशाची ओळख, गरज व महत्त्व' पटवून देणे ही आहे. भाषेच्या अभ्यासात शब्दांचा 'नेमका अर्थ' आणि 'अर्थच्छटा'  समजून घेणे महत्त्वाचे असते. शब्दकोश हे केवळ अर्थ शोधण्याचे साधन नसून, ते 'भाषिक समृद्धी'  घडवणारे एक महत्त्वाचे साधन आहे. हा पाठ विद्यार्थ्यांना शब्दकोश 'कसा पाहावा'  (हाताळावा) याचे मार्गदर्शन करतो, जेणेकरून त्यांना शब्दांच्या अर्थाची 'मजा घेता यावी' आणि त्यांच्यात 'समर्पक शब्दमांडणी'चे  कौशल्य यावे.

English:The central idea of this lesson is to make students understand the 'introduction, need, and importance of a dictionary'. In language study, understanding the 'precise meaning' and 'nuances' (अर्थच्छटा)  of words is crucial. The dictionary is not just a tool for finding meanings but a vital resource for 'linguistic enrichment'. This lesson guides students on 'how to use' a dictionary , enabling them to 'enjoy the meaning of words' and develop the skill of 'appropriate word usage' (समर्पक शब्दमांडणी).

पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points for Revision):

• 'दिन' (दिवस) आणि 'दीन' (गरीब) यांसारख्या शब्दांतील लेखनातील फरकामुळे अर्थ बदलतो.

• 'शब्दसंग्रह' (Glossary) म्हणजे 'मर्यादित शब्दांचा संग्रह' , तर 'शब्दकोश' (Dictionary) म्हणजे 'बहुतेक सर्व शब्दांचा संग्रह'.

• शब्दकोशात शब्दांचे अर्थ, प्रमाण उच्चार , व्युत्पत्ती , समानार्थी शब्द आणि संदर्भानुसार बदलणारे अर्थ  दिलेले असतात.

• शब्दकोश पाहताना 'अकारविल्हे' (वर्णांच्या क्रमाने)  क्रम वापरतात.

• शब्द शोधताना शब्दाला लागलेले 'प्रत्यय' वगळून मूळ शब्द (उदा. 'अणूरेणूतुनि' -> 'अणूरेणू' ) किंवा 'क्रियापदाचा मूळ धातू' (उदा. 'प्रगटति' -> 'प्रकट' ) शोधावा.

• जोडाक्षरे (उदा. 'क्र') ही 'अ' ते 'औ' पर्यंतचे शब्द संपल्यावर सुरू होतात. (उदा. 'कौ' नंतर 'क्र').

• 'क्ष' आणि 'ज्ञ' यांचा क्रम 'ळ' या शेवटच्या व्यंजनानंतर लागतो.

Bilingual Character Sketch (पात्रांचे स्वभावचित्रण): (If Applicable)

(या पाठात 'नेहा' व 'सायली' या मैत्रिणींचा संवाद आहे, पण त्या कथानकाचा भाग नसून, केवळ पाठाची सुरुवात करून देण्यासाठी आहेत. त्यामुळे पात्रचित्रण लागू होत नाही.)

Glossary (शब्दार्थ)

True or False (चूक की बरोबर) with Reasons

विधान १: 'दीन' शब्दाचा अर्थ 'दिवस' असा होतो.

• उत्तर: चूक. कारण, 'दीन' (दीर्घ 'दी') म्हणजे 'गरीब' आणि 'दिन' (हस्व 'दि') म्हणजे 'दिवस'.

विधान २: शब्दसंग्रह (Glossary) म्हणजे भाषेतील बहुतेक सर्व शब्दांचा संग्रह.

• उत्तर: चूक. कारण, 'शब्दसंग्रह' (Glossary) म्हणजे 'विशिष्ट क्षेत्रातील मर्यादित शब्दांच्या संग्रहाला' म्हणतात. भाषेतील 'बहुतेक सर्व शब्दांचा संग्रह' म्हणजे 'शब्दकोश' (Dictionary).

विधान ३: शब्दकोशात शब्द 'अकारविल्हे' क्रमाने लावलेले असतात.

• उत्तर: बरोबर. कारण, शब्दकोशात शब्दांची योजना 'वर्णांच्या क्रमाने' (अकारविल्हे) केलेली असते.

विधान ४: शब्दकोशात 'प्रगटति' हा शब्द शोधण्यासाठी 'प्रगटति' असाच शोधावा लागतो.

• उत्तर: चूक. कारण, 'क्रियापदाचा मूळ धातू शोधायचा असतो', म्हणजे 'प्रगटति' साठी 'प्रकट' हा मूळ शब्द शोधावा लागेल.

विधान ५: 'क्ष', 'ज्ञ' यांचा क्रम अकारविल्हे लावताना 'ळ' या शेवटच्या व्यंजनानंतर येतो.

• उत्तर: बरोबर. कारण, पाठातील टीपेत स्पष्ट दिले आहे की, 'क्ष', 'ज्ञ' यांचा क्रम 'ळ' या शेवटच्या व्यंजनानंतर येतो.

Personal Opinion (स्वमत) (5 questions):

प्रश्न १: 'दिन' आणि 'दीन'  या शब्दांच्या उदाहरणातून शब्दांच्या अर्थाबाबत कोणता महत्त्वाचा मुद्दा तुमच्या लक्षात आला?

• उत्तर:'शब्दकोश' या स्थूलवाचन पाठाची सुरुवातच नेहा आणि सायली यांच्या 'दिन' आणि 'दीन'  या शब्दांतील संवादाने होते. यातूनच आपल्याला या पाठाचा मुख्य संदेश मिळतो.या उदाहरणातून माझ्या हे लक्षात आले की, मराठी भाषेत शब्दांचे लेखन ('हस्व' किंवा 'दीर्घ')  अत्यंत महत्त्वाचे असते. 'दिन' आणि 'दीन' या शब्दांत 'वरवर साम्य'  असले तरी, केवळ एका वेलांटीच्या फरकामुळे ('दि' हस्व आणि 'दी' दीर्घ) शब्दाचा अर्थ पूर्णपणे बदलतो. 'दिवस' आणि 'गरीब'  या दोन अर्थांमध्ये काहीही साम्य नाही. म्हणूनच, भाषेचा वापर करताना 'शब्दाचा नेमका अर्थ' माहीत असणे व त्याचे लेखन अचूक असणे, हे 'भाषिक समृद्धीसाठी'  अत्यंत आवश्यक आहे.

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: दिन (दिवस) , दीन (गरीब) , हस्व-दीर्घ फरक , नेमका अर्थ , अर्थच्छटा, भाषिक समृद्धी.

प्रश्न २: 'भाषिक समृद्धीसाठी शब्दकोश महत्त्वाचा आहे', हे विधान पाठाच्या आधारे स्पष्ट करा.

• उत्तर:'शब्दकोश' या पाठात, शब्दकोशाची ओळख करून देताना त्याला 'भाषिक समृद्धीसाठी'  आवश्यक म्हटले आहे, हाच या पाठाचा मुख्य उद्देश आहे.'भाषिक समृद्धी' म्हणजे आपल्या भाषेचे ज्ञान वाढवणे, आपल्याकडे मोठा शब्दसंग्रह असणे आणि योग्य ठिकाणी योग्य शब्द वापरता येणे. शब्दकोश आपल्याला केवळ शब्दाचा अर्थ सांगत नाही, तर तो शब्दाच्या 'अर्थाच्या छटा' , त्याचे 'प्रमाण उच्चार' , 'व्युत्पत्ती' (शब्द कसा बनला) आणि 'समानार्थी प्रतिशब्द'  देखील सांगतो. ही सर्व माहिती आपल्याला शब्दाचा 'नेमका अर्थ'  समजून घेण्यास मदत करते. त्यामुळे आपली भाषा अधिक अचूक, प्रभावी आणि 'समर्पक'  होते, म्हणूनच शब्दकोश भाषिक समृद्धीसाठी महत्त्वाचा आहे.

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: भाषिक समृद्धी , नेमका अर्थ , अर्थच्छटा , प्रमाण उच्चार , व्युत्पत्ती , समर्पक शब्दमांडणी.

प्रश्न ३: शब्दकोश 'हाताळता येणे' (वापरता येणे), हे एक महत्त्वाचे उद्दिष्ट का मानले जाते?

• उत्तर:'शब्दकोश' या पाठात, शब्दकोशाच्या अनेक उद्दिष्टांपैकी 'शब्दकोश हाताळता येणे'  हे एक प्रमुख उद्दिष्ट सांगितले आहे.माझ्या मते, हे उद्दिष्ट महत्त्वाचे आहे कारण शब्दकोश हे एक 'साधन'  आहे आणि कोणतेही साधन जोपर्यंत 'वापरता' येत नाही, तोपर्यंत त्याचा उपयोग होत नाही. शब्दकोशात हजारो शब्द  असले तरी, जर आपल्याला हवा असलेला शब्द कोठे आणि कसा शोधावा हेच माहीत नसेल, तर तो शब्दसंग्रह निरुपयोगी आहे. 'अकारविल्हे' क्रम समजून घेणे, 'प्रत्यय' वगळणे, 'मूळ धातू' शोधणे, या पद्धती माहीत असल्यावरच आपण कोणताही शब्द 'सहजतेने' आणि 'चटकन'  शोधू शकतो. म्हणूनच, शब्दकोशाचा खरा फायदा घेण्यासाठी तो 'हाताळता येणे' आवश्यक आहे.

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: हाताळता येणे , साधन , अकारविल्हे , प्रत्यय , मूळ धातू , सहजतेने , चटकन.

  
  

प्रश्न ४: पाठाच्या आधारे शब्दकोशाचा मुख्य उपयोग सांगा.

• उत्तर:'शब्दकोश' या पाठातून आपल्याला शब्दकोशाच्या विविध उद्दिष्टांची  आणि उपयोगांची माहिती मिळते.पाठाच्या आधारे, शब्दकोशाचा मुख्य उपयोग म्हणजे 'भाषिक समृद्धीसाठी शब्दाचा नेमका अर्थ माहीत करून घेणे'. आपण दैनंदिन जीवनात अनेक शब्द ऐकतो किंवा वाचतो , पण प्रत्येक वेळी त्यांचा 'नेमका अर्थ किंवा अर्थच्छटा आपल्याला समजलेली असतेच असे नाही'. शब्दकोश आपल्याला त्या शब्दाचा 'योग्य अर्थ' , 'प्रमाण उच्चार' , 'व्युत्पत्ती' आणि 'संदर्भानुसार बदलणारे अर्थ'  सांगतो. यामुळे शब्दांबद्दलचा संभ्रम (उदा. 'दिन'/'दीन' ) दूर होतो आणि आपण 'योग्य जागी योग्य अर्थाचा शब्द'  वापरू शकतो.

• 
  

  उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: नेमका अर्थ , अर्थच्छटा , योग्य अर्थ , प्रमाण उच्चार , व्युत्पत्ती , योग्य जागी योग्य शब्द.

प्रश्न ५: 'समर्पक शब्दमांडणीच्या प्रवासात शब्दकोश हे अत्यंत महत्त्वाचे साधन आहे', या विधानाचा अर्थ स्पष्ट करा.

• उत्तर:'शब्दकोश' या पाठाच्या शेवटी लेखकाने शब्दकोशाचे महत्त्व पटवून देताना हे अत्यंत समर्पक विधान केले आहे. 'समर्पक शब्दमांडणी' म्हणजे आपले विचार किंवा भावना व्यक्त करण्यासाठी 'योग्य जागी योग्य अर्थाचा शब्द'  वापरणे. जर आपल्याला 'गरीब' म्हणायचे असेल पण आपण 'दीन' ऐवजी 'दिन'  लिहिला, तर अर्थाचा अनर्थ होतो. शब्दकोश आपल्याला शब्दा-शब्दांतील 'अर्थच्छटा'  समजून घेण्यास मदत करतो. उदा. 'प्रेम', 'माया', 'लोभ' या सगळ्या भावना वेगळ्या आहेत. शब्दकोशामुळे आपल्याला या भावना व्यक्त करण्यासाठी 'नेमका'  शब्द निवडता येतो. म्हणूनच, आपले लेखन किंवा बोलणे अधिक प्रभावी करण्यासाठी, शब्दकोश हे 'अत्यंत महत्त्वाचे साधन'  आहे.

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: समर्पक शब्दमांडणी , योग्य जागी योग्य शब्द , नेमका अर्थ , अर्थच्छटा , दिन/दीन , महत्त्वाचे साधन.

मागील बोर्ड परीक्षेत आलेले प्रश्न (Previous Years' Board Questions): - 5 questions

प्रश्न १: शब्दकोशाची (Dictionary) कोणतीही चार उद्दिष्टे लिहा.

• उत्तर:'शब्दकोश' या स्थूलवाचन पाठात, आपण शब्दकोश का वापरावा याची अनेक उद्दिष्टे सांगितलेली आहेत. शब्दकोशाची चार प्रमुख उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत:

  1. प्रत्येक शब्दाला विशिष्ट अर्थ असतो, हे कळणे.

  2. शब्दाचा योग्य अर्थ माहीत करून घेण्याची सवय लागणे.

  3. शब्दाच्या अर्थाच्या छटा (nuances) समजणे.

  4. शब्दकोशाची गरज व महत्त्व लक्षात येणे. (तसेच: 'शब्दकोश' ही संकल्पना समजणे आणि शब्दकोश हाताळता येणे ).

प्रश्न २: 'शब्दसंग्रह' (Glossary) आणि 'शब्दकोश' (Dictionary) यांतील फरक स्पष्ट करा.

• उत्तर:'शब्दकोश' या पाठात, भाषेच्या अभ्यासातील दोन महत्त्वाच्या संकल्पना, 'शब्दसंग्रह' आणि 'शब्दकोश', यांच्यातील फरक स्पष्ट केला आहे. 'शब्दसंग्रह' (Glossary) म्हणजे एखाद्या भाषेच्या 'विशिष्ट क्षेत्रातील मर्यादित शब्दांच्या संग्रहाला' दिलेले नाव आहे.  (उदा. विज्ञानाच्या पुस्तकातील शब्दसंग्रह). याउलट, 'शब्दकोश' (Dictionary) म्हणजे त्या भाषेतील 'बहुतेक सर्व शब्दांचा संग्रह', जो एका 'विशिष्ट रचनापद्धतीचा' (अकारविल्हे) अवलंब करून तयार केलेला असतो.  थोडक्यात, शब्दसंग्रह हा मर्यादित असतो, तर शब्दकोश हा भाषेला सर्वसमावेशक असतो.

प्रश्न ३: शब्दकोशात क्रियापदाचा अर्थ कसा शोधावा? पाठातील उदाहरण देऊन स्पष्ट करा.

• उत्तर:'शब्दकोश' या पाठात, शब्दकोश हाताळण्याची योग्य पद्धत सांगितली आहे,  जी सामान्य शब्द आणि क्रियापदे यांच्यासाठी थोडी वेगळी आहे. शब्दकोशात क्रियापदाचा अर्थ शोधताना, त्या शब्दाचे मूळ रूप शोधावे लागते. पाठात सांगितल्याप्रमाणे, 'क्रियापदाचा मूळ धातू शोधायचा असतो'.  उदाहरणार्थ, जर आपल्याला 'प्रगटति' या शब्दाचा अर्थ शोधायचा असेल, तर शब्दकोशात 'प्रगटति' हा शब्द सापडणार नाही. त्यासाठी आपल्याला त्याचा 'मूळ धातू' जो 'प्रकट' हा आहे, तो 'अकारविल्हे' क्रमाने शोधावा लागेल.

प्रश्न ४: शब्दकोशात 'जोडाक्षरे' शोधण्याची पद्धत काय आहे? ('क्रांती'चे उदाहरण)

• उत्तर:'शब्दकोश' या पाठात, शब्दकोश पाहण्याच्या नियमांचे स्पष्टीकरण दिले आहे,  यात जोडाक्षरे शोधण्याची एक विशिष्ट पद्धत आहे. जोडाक्षरे शोधताना, ती सरळ 'क' नंतर 'क्र' अशी येत नाहीत. आधी 'अ' पासून 'औ' पर्यंतचे सर्व स्वर असलेले शब्द संपतात, त्यानंतर जोडाक्षरे सुरू होतात. 'क्रांती' हा शब्द शोधण्यासाठी, आधी 'क' पासून 'कौ' पर्यंतचे सर्व शब्द संपल्यानंतर  जोडाक्षरांचा क्रम सुरू होतो. त्यात 'क्+र = क्र' शोधावा, मग 'क्रा' शोधावा, आणि त्यानंतर अनुस्वार असलेला शब्द 'क्रांती' आपल्याला सापडेल.

प्रश्न ५: शब्दकोशामुळे आपल्याला शब्दांविषयी कोणती माहिती मिळते? (कोणतेही चार मुद्दे)

• उत्तर:'शब्दकोश' या पाठात, शब्दकोशाची ओळख करून देताना त्यात काय-काय माहिती असते, याचा तपशील दिलेला आहे. शब्दकोशामुळे आपल्याला शब्दांविषयी खालीलप्रमाणे विविध प्रकारची माहिती मिळते:

  1. शब्दांचे प्रमाण उच्चार: शब्द नक्की कसा उच्चारावा हे कळते.

  2. व्युत्पत्ती: तो शब्द कसा तयार झाला, त्याचे मूळ रूप काय आहे, हे समजते.

  3. समानार्थी प्रतिशब्द: त्या शब्दासाठी वापरले जाणारे इतर पर्यायी शब्द कळतात.

  4. संदर्भानुसार बदलणारे शब्दांचे अर्थ: एकाच शब्दाचे वेगवेगळ्या संदर्भात काय अर्थ होतात, हे स्पष्ट होते. (तसेच: अर्थाचे स्पष्टीकरण करणारे वर्णन व प्रसिद्ध लेखकांचे संदर्भ ).

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards

4. International English Olympiad Tuitions - All classes

5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above

6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online

Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044

Mail: info@bhashalab.com

Website: www.bhashalab.com

Found any mistakes or suggestions? Click here to send us your feedback!