13.2. चंदनाच्या संगें - Candanacya sangem - Class 8 - Sugambharati 2

Oct 24, 2025
8 min read

Updated: Nov 6, 2025

Lesson Type: Poetry (कविता - अभंग)

Lesson Number: १३ (आ)

Author/Poet's Name: संत चोखामेळा

Bilingual Summary (सारांश)

मराठी: संत चोखामेळा म्हणतात की, "ज्याप्रमाणे चंदनाच्या सहवासात बोरी, बाभळी, आणि इतर सामान्य झुडपेही चंदनाप्रमाणे सुगंधी होतात , त्याचप्रमाणे संतांच्या सहवासात येऊन सामान्य, अभ्यासू लोकही भाविक बनतात. मनुष्याने जन्माला येऊन परमार्थ साधावा, नाहीतर त्याचे जीवन भूमीला भार ठरेल."

English: Sant Chokhamela says, "Just as in the company of sandalwood, other trees and shrubs like Bori (jujube) and Bhabhali (acacia) also become fragrant like sandalwood , similarly, in the company of saints, even ordinary, non-devout people (abhavik) become devotees (bhavik). One should achieve this spiritual goal (paramarth) after being born human; otherwise, one's life will be a burden on the earth."

Bilingual Theme / Central Idea (मध्यवर्ती कल्पना)

मराठी: प्रस्तुत अभंगात संत चोखामेळा यांनी संतांच्या सहवासाचे महत्त्व पटवून दिले आहे. चंदनाच्या उदाहरणावरून ते स्पष्ट करतात की, चांगल्या संगतीचा प्रभाव वाईट किंवा सामान्य गोष्टींवरही पडतो व त्या चांगल्या बनतात. त्याचप्रमाणे, संतांच्या संगतीत अ-भाविक लोकही भक्तीच्या मार्गावर चालतात. मानवी जीवनाचे अंतिम ध्येय परमार्थ साधणे आहे, अन्यथा ते जीवन व्यर्थ आहे, हाच या अभंगाचा मुख्य विचार आहे.

English: In this abhang, Sant Chokhamela explains the importance of the company of saints (satsang). Using the example of sandalwood, he illustrates that good company positively influences even bad or ordinary things, making them good. Similarly, in the company of saints, even non-believers are guided onto the path of devotion. The central idea is that the ultimate goal of human life is to attain a spiritual purpose (paramarth); otherwise, that life is a mere burden and meaningless.

पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points for Revision):

प्रस्तुत अभंग प्रसिद्ध संतकवी संत चोखामेळा यांनी लिहिला आहे.
या अभंगात संतांच्या सहवासात राहून मिळणाऱ्या आनंदाचे, म्हणजेच सत्संगाचे महत्त्व सांगितले आहे.
चंदनाच्या संगतीने बोरी, बाभळी, हेकळी व टाकळी सुगंधी होतात, हा दृष्टांत (उदाहरण) दिलेला आहे.
संतांच्या दर्शनाने किंवा संगतीने 'अभाविक जन' (भाविक नसलेले लोक) सुद्धा भाविक बनतात.
संत चोखामेळा यांच्या मते, मानवी जीवनाचे ध्येय 'परमार्थ' साधणे हे आहे, नाहीतर ते जीवन गाढवाप्रमाणे ('खर') भार वाहणारे ठरेल.

Bilingual Character Sketch (पात्रांचे स्वभावचित्रण):

लागू नाही (Not Applicable)

Glossary (शब्दार्थ)

शब्द (Word)	समानार्थी शब्द (Synonym)	विरुद्धार्थी शब्द (Antonym)
संगे	सोबत	विसंगत
दर्शनें	दर्शनाने	(---)
हेकळी	वाकडी	सरळ
टाकळी	लहान झुडूप	मोठा वृक्ष
अभाविक	भाविक नसलेले	भाविक
खर	गाढव	(---)
संत	सज्जन	दुर्जन
जन	लोक	(---)
भार	ओझे	हलके
परमार्थ	अध्यात्म	स्वार्थ

Poetry-Specific: ओळींचा सरळ अर्थ लिहा (Simple Meaning of Lines)

चंदनाच्या संगें बोरीया बाभळी ।

हेकळी टाकळी चंदनाची ।।१।।

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी संत चोखामेळा यांच्या 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगातील आहेत. यात संत चांगल्या संगतीचा परिणाम पटवून देण्यासाठी चंदनाचे उदाहरण देतात.
सरळ अर्थ: संत चोखामेळा म्हणतात की, ज्याप्रमाणे चंदनाच्या सहवासात बोरी, बाभळी, तसेच वाकडी-तिकडी (हेकळी) आणि लहान झुडपे (टाकळी) आली, तरी तीसुद्धा चंदनाप्रमाणेच सुगंधी बनतात.

संतांचिया संगें अभाविक जन ।

तयाच्या दर्शनें तेचि होती ।।२।।

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी संत चोखामेळा यांच्या 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगातील आहेत. यात संत चंदनाच्या उदाहरणाप्रमाणेच संतांच्या संगतीचा परिणाम स्पष्ट करतात.
सरळ अर्थ: चंदनाच्या उदाहरणाप्रमाणेच, जे लोक भाविक नसलेले (अभाविक) आहेत, तेसुद्धा संतांच्या संगतीत आले किंवा त्यांना संतांचे दर्शन घडले, तर तेसुद्धा (संतांसारखे) भाविक बनतात.

चोखा म्हणे ऐसा परमार्थ साधावा ।

नाहीं तरी भार वाहावा खरा ऐसा ।।३।।

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी संत चोखामेळा यांच्या 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगातील आहेत. या शेवटच्या चरणात संत चोखामेळा मानवी जीवनाचे सार सांगतात.
सरळ अर्थ: संत चोखा मेळा म्हणतात की, (संतांच्या संगतीत राहून) मानवाने असा परमार्थ साधावा. जर असे केले नाही, तर त्याचे जीवन भूमीवर केवळ भार वाहणाऱ्या गाढवाप्रमाणे (खर) व्यर्थ ठरेल.

True or False (चूक की बरोबर) with Reasons

विधान १: संत चोखामेळा यांच्या मते चंदनाच्या संगतीत फक्त बोरीच सुगंधी होते.

उत्तर: चूक. कारण, अभंगात चंदनाच्या संगतीने 'बोरीया बाभळी', 'हेकळी टाकळी' ही सर्व 'चंदनाची' (सुगंधी) होतात, असे म्हटले आहे.

विधान २: संतांच्या संगतीत केवळ भाविक लोकच जातात.

उत्तर: चूक. कारण, अभंगानुसार संतांच्या संगतीत 'अभाविक जन' (भाविक नसलेले लोक) जातात आणि त्यांच्या दर्शनाने तेसुद्धा भाविक होतात.

विधान ३: संत चोखामेळा यांनी या अभंगात संतांच्या सहवासाचे महत्त्व सांगितले आहे.

उत्तर: बरोबर. कारण, प्रस्तावनेत स्पष्ट म्हटले आहे की, "संतांच्या सहवासात राहून मिळणाऱ्या आनंदाचे वर्णन प्रस्तुत अभंगात केले आहे" आणि भावार्थातही (summary) हाच मुद्दा स्पष्ट होतो.

विधान ४: मानवी जीवनात परमार्थ साधला नाही, तरी जीवन सार्थक होते.

उत्तर: चूक. कारण, संत चोखामेळा म्हणतात की, परमार्थ साधावा "नाहीं तरी भार वाहावा खरा ऐसा" , म्हणजेच परमार्थ साधला नाही तर जीवन गाढवाप्रमाणे भार वाहणारे (व्यर्थ) ठरते.

विधान ५: 'खर' या शब्दाचा अर्थ अभंगात 'गाढव' असा आहे.

उत्तर: बरोबर. कारण, शब्दार्थ विभागात 'खर' या शब्दाचा अर्थ 'गाढव' असा दिलेला आहे.

Personal Opinion (स्वमत)

प्रश्न १: 'चांगल्या संगतीचा माणसाच्या जीवनावर सकारात्मक परिणाम होतो', हे अभंगाच्या आधारे स्पष्ट करा.

उत्तर: (परिचय) प्रस्तुत अभंग 'चंदनाच्या संगें...' हा संत चोखामेळा यांनी लिहिला असून, यात त्यांनी संतांच्या सहवासाचे, म्हणजेच चांगल्या संगतीचे, महत्त्व पटवून दिले आहे. (मुख्य उत्तर) चंदनाच्या संगतीत सामान्य झाडे-झुडपेही सुगंधी होतात , त्याचप्रमाणे संतांच्या संगतीत सामान्य, भाविक नसलेली माणसेही (अभाविक) चांगली आणि भाविक बनतात. यावरून हेच सिद्ध होते की, चांगली संगत माणसाला नेहमीच सकारात्मक मार्गावर नेते. माझ्या मते, चांगल्या लोकांच्या (संतांच्या) संगतीने सामान्य माणूसही ज्ञानी, सदाचारी आणि आध्यात्मिक बनतो.
उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: संतांचा सहवास, चंदनाचे उदाहरण, बोरी-बाभळी, अभाविक जन, सकारात्मक बदल, परमार्थाचा मार्ग.

प्रश्न २: 'संतांचिया संगें अभाविक जन । तयाच्या दर्शनें तेचि होती' या ओळीचा तुम्हाला समजलेला अर्थ स्पष्ट करा.

उत्तर: (परिचय) प्रस्तुत ओळ संत चोखामेळा यांच्या 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगातील आहे. या अभंगात कवीने संतांच्या संगतीचे महत्त्व चंदनाच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट केले आहे. (मुख्य उत्तर) 'अभाविक जन' म्हणजे ज्यांच्या मनात देवाविषयी, परमार्थाविषयी श्रद्धा (भाव) नाही, असे लोक. जेव्हा असे श्रद्धा नसलेले लोक संतांच्या संगतीत येतात , तेव्हा 'तयाच्या दर्शनें तेचि होती' म्हणजे संतांच्या दर्शनाने, त्यांच्या सहवासाने, हे अ-भाविक लोकसुद्धा 'भाविक' बनतात, म्हणजेच तेसुद्धा श्रद्धावान आणि सदाचारी बनतात.
उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: अभाविक, भाविक नसलेले, संतांची संगत, दर्शन, श्रद्धावान, चांगला बदल, तेचि होती.

प्रश्न ३: संत चोखामेळा यांनी मानवी जीवनाचे कोणते ध्येय सांगितले आहे?

उत्तर: (परिचय) 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगात संत चोखामेळा यांनी संतांच्या संगतीचे महत्त्व सांगताना मानवी जीवनाच्या अंतिम ध्येयावर भाष्य केले आहे. (मुख्य उत्तर) संत चोखामेळा अभंगाच्या शेवटी म्हणतात, "चोखा म्हणे ऐसा परमार्थ साधावा". याचा अर्थ, मानवी जन्माला आल्यावर प्रत्येकाने 'परमार्थ' साधणे, हेच जीवनाचे मुख्य ध्येय मानले पाहिजे. जर हे ध्येय साधले नाही, तर आपले जीवन भूमीला भार ठरेल, असे ते सांगतात.
उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: परमार्थ साधावा, मानवी जीवन, अंतिम ध्येय, सार्थक, भार वाहणे, व्यर्थ जीवन.

प्रश्न ४: अभंगात आलेला 'चंदनाचा' दृष्टांत (उदाहरण) स्पष्ट करा.

उत्तर: (परिचय) प्रस्तुत अभंग 'चंदनाच्या संगें...' हा संत चोखामेळा यांनी लिहिला आहे. या अभंगात संतांच्या सहवासाचा परिणाम पटवून देण्यासाठी कवीने चंदनाचे समर्पक उदाहरण (दृष्टांत) वापरले आहे. (मुख्य उत्तर) चंदनाचे झाड स्वतः सुगंधी असते. कवी म्हणतात की, चंदनाच्या संगतीत जेव्हा बोरी, बाभळी, वाकडी (हेकळी) झाडे किंवा सामान्य झुडपे (टाकळी) येतात, तेव्हा तीदेखील चंदनाप्रमाणेच सुगंधी होतात. हाच दृष्टांत संतांना लागू होतो. संत हे चंदनाप्रमाणे असतात आणि त्यांच्या संगतीत येणारे सामान्य (अभाविक) लोक संतांच्या प्रभावाने ज्ञानी आणि भाविक बनतात.
उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: दृष्टांत, उदाहरण, चंदन, सुगंधी, बोरी-बाभळी, हेकळी-टाकळी, संत, अभाविक.

प्रश्न ५: 'नाहीं तरी भार वाहावा खरा ऐसा' या ओळीतून संत चोखामेळा यांना कोणता इशारा द्यायचा आहे?

उत्तर: (परिचय) 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगात संत चोखामेळा यांनी मानवी जीवनाचे ध्येय 'परमार्थ' आहे हे सांगितले आहे. हे ध्येय न गाठल्यास काय होते, हे सांगण्यासाठी त्यांनी "नाहीं तरी भार वाहावा खरा ऐसा" ही ओळ वापरली आहे. (मुख्य उत्तर) 'खर' या शब्दाचा अर्थ 'गाढव' आहे. गाढव हे केवळ ओझे वाहण्याचे काम करते. संत चोखामेळा हाच संदर्भ मानवी जीवनाला देतात. जर मनुष्याने परमार्थ साधला नाही, तर त्याचे जीवन त्या गाढवाप्रमाणेच निरर्थक आणि केवळ 'भूमीला भार' ठरेल. हा एक गंभीर इशारा आहे की, मानवी जन्माची संधी व्यर्थ घालवू नये.
उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: खर (गाढव), भार वाहणे, ओझे, निरर्थक जीवन, भूमीला भार, मानवी जन्म, व्यर्थ.

Bilingual Poetry Appreciation (रसग्रहण)

मराठी:

कवितेचे कवी: संत चोखामेळा
कवितेचा विषय: या अभंगात संतांच्या सहवासाचे महत्त्व आणि मानवी जीवनाचे ध्येय (परमार्थ) स्पष्ट केले आहे.
मध्यवर्ती कल्पना: चांगल्या संगतीचा (संतांच्या सहवासाचा) परिणाम हा सामान्य किंवा वाईट गोष्टींवरहीचांगलाच होतो. चंदनाच्या संगतीने जशी इतर झाडे सुगंधी होतात, तसेच संतांच्या संगतीने अ-भाविक लोक भाविक बनतात.
आवडलेली ओळ: "संतांचिया संगें अभाविक जन । तयाच्या दर्शनें तेचि होती ।।"
कविता आवडण्याचे कारण: हा अभंग अतिशय सोप्या दृष्टांतातून (चंदनाचे उदाहरण) एक मोठा विचार मांडतो. 'संगतीचा परिणाम' हा विषय कवीने प्रभावीपणे मांडला आहे. तसेच, मानवी जीवनाचा 'परमार्थ' हाच उद्देश आहे, अन्यथा ते जीवन व्यर्थ आहे, हा विचार अंतर्मुख करणारा आहे.

English:

Poet: Sant Chokhamela
Subject of the Poem: The abhang explains the importance of the company of saints (satsang) and the purpose of human life (paramarth).
Central Idea: The company of good people (saints) has a positive impact on ordinary or non-devout people. Just as sandalwood makes other trees fragrant , saints make non-believers (abhavik) into devotees (bhavik).
Favourite Line: "संतांचिया संगें अभाविक जन । तयाच्या दर्शनें तेचि होती ।।" (In the company of saints, even non-believers, by their presence, become just like them) .
Why I like the poem: This abhang uses a simple and effective analogy (the sandalwood tree) to convey a profound idea. The theme of 'the power of good company' is presented clearly. Furthermore, the final warning that a life without a spiritual purpose (paramarth) is just a burden is very thought-provoking.

मागील बोर्ड परीक्षेत आलेले प्रश्न (Previous Years' Board Questions):

प्रश्न १: संत चोखामेळा यांच्या मते 'अभाविक' जन 'भाविक' कसे बनतात?

उत्तर: (परिचय) 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगात संत चोखामेळा यांनी संतांच्या संगतीचे महत्त्व पटवून दिले आहे. (मुख्य उत्तर) संत चोखामेळा यांच्या मते, 'अभाविक जन' (भाविक नसलेले लोक) जेव्हा 'संतांचिया संगें' (संतांच्या सहवासात) येतात , तेव्हा 'तयाच्या दर्शनें' (त्यांच्या दर्शनाने) तेसुद्धा 'तेचि होती' (म्हणजेच भाविक) बनतात. जसे चंदनाच्या संगतीने सामान्य झाडे सुगंधी बनतात, त्याचप्रमाणे संतांच्या सकारात्मक प्रभावाने श्रद्धा नसलेले लोकही श्रद्धावान होतात.

प्रश्न २: चंदनाच्या संगतीचा बोरी, बाभळीवर काय परिणाम होतो?

उत्तर: (परिचय) 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगात संत चोखामेळा यांनी संतांच्या संगतीचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी चंदनाचा दृष्टांत वापरला आहे. (मुख्य उत्तर) चंदनाचे झाड सुगंधी असते. संत चोखामेळा म्हणतात की, जेव्हा चंदनाच्या संगतीत 'बोरीया बाभळी' (बोरी आणि बाभळीची झाडे) येतात, तेव्हा तीसुद्धा 'चंदनाची' होतात. याचा अर्थ, चंदनाच्या सहवासाच्या प्रभावाने बोरी आणि बाभळीसारखी सामान्य झाडेही चंदनाप्रमाणे सुगंधी बनतात.

प्रश्न ३: संत चोखामेळा यांनी परमार्थ न साधणाऱ्याच्या जीवनाला कशाची उपमा दिली आहे? व का?

उत्तर: (परिचय) 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगात संत चोखामेळा यांनी मानवी जीवनाचे ध्येय परमार्थ साधणे आहे हे सांगितले आहे. (मुख्य उत्तर) संत चोखामेळा यांनी परमार्थ न साधणाऱ्याच्या जीवनाला 'खर' (गाढव) याची उपमा दिली आहे. ते म्हणतात, "नाहीं तरी भार वाहावा खरा ऐसा". याचे कारण असे की, गाढव जसे केवळ ओझे वाहण्याचे निरर्थक काम करते, तसेच परमार्थ न साधणारे मानवी जीवन हे भूमीला भारभूत ठरते. असा जन्म व्यर्थ जातो, हेच कवीला या उपमेतून सुचवायचे आहे.

प्रश्न ४: 'हेकळी' व 'टाकळी' या शब्दांचा अर्थ सांगून, त्या चंदनाच्या संगतीने काय बनतात?

उत्तर: (परिचय) 'चंदनाच्या संगें...' या अभंगात संत चोखामेळा यांनी संतांच्या संगतीचे महत्त्व सांगण्यासाठी चंदनाच्या झाडाचे उदाहरण दिले आहे. (मुख्य उत्तर) अभंगाच्या शब्दार्थानुसार, 'हेकळी' म्हणजे 'वाकडी' (झाडे) आणि 'टाकळी' म्हणजे 'लहान झुडूप'. ही झाडे-झुडपे तशी सामान्यच असतात. परंतु अभंगाच्या पहिल्या ओळीनुसार, जेव्हा ही 'हेकळी' आणि 'टाकळी' 'चंदनाच्या संगें' (चंदनाच्या सहवासात) येतात, तेव्हा ती 'चंदनाची' बनतात , म्हणजेच तीसुद्धा चंदनाप्रमाणे सुगंधी होतात.

प्रश्न ५: संत चोखामेळा यांच्या अभंगांतून कोणते दोन मुख्य भाव प्रकट होतात?

उत्तर: (परिचय) 'चंदनाच्या संगें...' हा अभंग प्रसिद्ध संतकवी संत चोखामेळा यांनी लिहिला आहे. त्यांच्या अभंगांची वैशिष्ट्ये कवीच्या परिचयात दिलेली आहेत. (मुख्य उत्तर) कवीच्या परिचयानुसार, संत चोखामेळा यांच्या अभंगांतून दोन मुख्य भाव प्रकट होतात. पहिला म्हणजे, भक्ताच्या हृदयातील 'कारूण्य' (करुणा). आणि दुसरा भाव म्हणजे, 'सामाजिक विषमतेच्या उपेक्षेची खंत' (सामाजिक विषमतेबद्दलची खंत).

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

NEP aligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi, and Hindi
NEP aligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi, and Hindi
Std VIII, IX, and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
International English Olympiad Tuitions - All classes
Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
English Communication Skills for working professionals, adults, and students - Offline and Online