12 (अ). बाळाचे छंद जाण- Balache Chanda Janaa - Class 8 - Sugambharati 1 - Maharashtra Board Marathi Notes

Lesson Type: Poetry (कविता - अभंग)

Lesson Number: १२ (अ)

Lesson Title: बाळाचे छंद जाण

Author/Poet's Name: संत एकनाथ

Bilingual Summary (सारांश)

मराठी: प्रस्तुत अभंगात संत एकनाथ महाराज यांनी गुरू आणि शिष्य यांच्यातील नात्याचे वर्णन आई आणि बाळ यांच्या उदाहरणातून केले आहे. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे आई आपल्या बाळाचे सर्व हट्ट आणि इच्छा पूर्ण करते, त्याच्या बोबड्या बोलांनी आनंदित होते आणि त्याला जे हवे ते देते, त्याचप्रमाणे सद्गुरू आपल्या शिष्यावर प्रेम करतात. संत एकनाथ सांगतात की, त्यांचे गुरू जनार्दन स्वामी यांचे त्यांच्यावरील प्रेम (ममत्व) हे केवळ दाखवण्यापुरते नसून, ते आईच्या वात्सल्याप्रमाणेच खरे आणि अंतःकरणापासूनचे आहे.

English: In this abhang, Sant Eknath has described the relationship between a Guru and a disciple through the example of a mother and her child. He says that just as a mother fulfills all the whims and wishes of her child, gets delighted by its lisping words, and gives it whatever it desires, a true Guru loves his disciple in the same way. Sant Eknath states that the affection (mamatva) his Guru, Janardan Swami, has for him is not for mere show; it is as genuine and heartfelt as a mother's love.

Bilingual Theme / Central Idea (मध्यवर्ती कल्पना)

मराठी: गुरूचे आपल्या शिष्याबद्दलचे वात्सल्य आणि प्रेम हे आईच्या आपल्या बाळावरील निस्वार्थी आणि सखोल प्रेमासारखेच असते, हे माता आणि बाळ यांच्या उदाहरणातून पटवून देणे, ही या अभंगाची मध्यवर्ती कल्पना आहे.

English: The central idea of this abhang is to illustrate that a Guru's affection and love for his disciple are just as selfless and deep as a mother's love for her child, using the analogy of a mother and child.

पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points for Revision):

• या अभंगात गुरू-शिष्य नात्याची तुलना आई-बाळ नात्याशी केली आहे.

• आई बाळाचे सर्व छंद (हट्ट) पुरवते आणि त्याच्या बोबड्या बोलांनी आनंदित होते.

• संत एकनाथ आपले गुरू जनार्दन स्वामी यांना आईच्या स्थानी मानतात.

• गुरूचे प्रेम हे केवळ लौकिक किंवा दाखवण्यापुरते नसते, तर ते अंतःकरणापासूनचे असते.

• सद्‌गुरू हे जणू माऊलीच (आईच) असतात, हे या अभंगातून स्पष्ट होते.

  
  

Glossary (शब्दार्थ)

Poetry-Specific: ओळींचा सरळ अर्थ लिहा

चरण १:

• संदर्भ: प्रस्तुत ओळी संत एकनाथ यांच्या अभंगातील असून, यात ते आईच्या वात्सल्याचे वर्णन करत आहेत.

• सरळ अर्थ: आई आपल्या बाळाच्या सर्व इच्छा आणि हट्ट स्वतःहून समजून घेते आणि त्या पूर्ण करते.

  
  

चरण २:

• संदर्भ: प्रस्तुत ओळी संत एकनाथ यांच्या अभंगातील असून, यात बाळाच्या बोलांचा आईवर होणारा परिणाम सांगितला आहे.

• सरळ अर्थ: जेव्हा बाळ बोबडे बोल बोलू लागते, तेव्हा ते ऐकून आईला अंतःकरणापासून खूप आनंद होतो.

  
  

चरण ३:

• संदर्भ: प्रस्तुत ओळी संत एकनाथ यांच्या अभंगातील असून, यात आई बाळाचे हट्ट कसे पुरवते, हे सांगितले आहे.

• सरळ अर्थ: बाळ जे काही मागेल, ते आई त्याला स्वतःहून देते आणि त्याचा प्रत्येक हट्ट (आळ) पूर्ण करते.

  
  

चरण ४:

• संदर्भ: प्रस्तुत ओळी संत एकनाथ यांच्या अभंगातील असून, यात ते आपले गुरू जनार्दन स्वामी यांच्या प्रेमाचे वर्णन करत आहेत.

• सरळ अर्थ: संत एकनाथ म्हणतात की, माझे गुरू जनार्दन स्वामी यांचे माझ्यावरील प्रेम (ममत्व) हे केवळ जगाला दाखवण्यापुरते किंवा वरवरचे नाही, तर ते आईच्या प्रेमाप्रमाणेच खरे आणि अंतःकरणापासूनचे आहे.

  
  

True or False (चूक की बरोबर) with Reasons

विधान १: आई बाळाचे हट्ट पुरवत नाही.

• उत्तर: चूक. कारण, "माता पुरविती आपण" आणि "आळ पुरवी त्यासी देऊन" असे अभंगात म्हटले आहे.

  
  

विधान २: बाळाचे बोबडे बोल ऐकून आईला खूप आनंद होतो.

• उत्तर: बरोबर. कारण, अभंगात "बोबडे बोलतां ते बोल । माते आनंद सखोल" असे म्हटले आहे.

  
  

विधान ३: संत एकनाथांना आपल्या गुरूमध्ये आईचे वात्सल्य जाणवते.

• उत्तर: बरोबर. कारण, भावार्थात स्पष्ट म्हटले आहे की, "संत एकनाथ महाराजांना आपले गुरू जनार्दन स्वामी यांच्या ठिकाणी मातेचे वात्सल्य अनुभवास येते."

  
  

विधान ४: गुरूंचे प्रेम केवळ दाखवण्यापुरते असते.

• उत्तर: चूक. कारण, संत एकनाथ म्हणतात, "एकाजनार्दनीं ममत्व तें। नोहे लौकिकापुरतें".

  
  

विधान ५: आई बाळाच्या इच्छा न सांगताच ओळखते.

• उत्तर: बरोबर. कारण, भावार्थात म्हटले आहे की, "बाळाशी ती एवढी एकरूप झालेली असते, की त्याची इच्छा त्याने न सांगताच तिला कळते."

Personal Opinion (स्वमत):

प्रश्न १: 'बाळाचे बोबडे बोलतां ते बोल । माते आनंद सखोल' या ओळीतील भाव तुमच्या शब्दांत स्पष्ट करा.

• उत्तर: संत एकनाथ महाराज यांनी 'बाळाचे छंद जाण' या अभंगातून आई आणि बाळाच्या नात्यातील गोडवा सुंदर शब्दांत मांडला आहे. ही ओळ त्यातीलच एक बोलके उदाहरण आहे.

  या ओळीतून आईचे आपल्या बाळावरील निरपेक्ष प्रेम व्यक्त होते. बाळाचे बोल जरी अस्पष्ट असले, तरी ते आईसाठी जगातील सर्वात मधुर संगीत असते. त्या बोबड्या बोलांमध्ये तिला जो आनंद मिळतो, तो खूप खोल आणि मनापासूनचा असतो. इतरांना कदाचित त्या बोलांचा अर्थ लागणार नाही, पण आई त्यातील प्रत्येक भावना समजून घेते. यातून हेच दिसून येते की, प्रेम हे शब्दांवर अवलंबून नसते, तर ते भावनांवर अवलंबून असते.

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: आईचे प्रेम, निरपेक्ष, बोबडे बोल, सखोल आनंद, भावना, वात्सल्य.

  
  

प्रश्न २: गुरू-शिष्य नात्याबद्दल या अभंगातून व्यक्त झालेला विचार स्पष्ट करा.

• उत्तर: संत एकनाथ महाराज यांनी 'बाळाचे छंद जाण' या अभंगातून गुरू-शिष्य नात्याला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवले आहे. त्यांनी या नात्याची तुलना आई आणि बाळाच्या पवित्र नात्याशी केली आहे.

  या अभंगातून असा विचार व्यक्त होतो की, सद्गुरू हे शिष्यासाठी केवळ ज्ञान देणारे शिक्षक नसतात, तर ते आईप्रमाणे माया करणारे पालकही असतात. ज्याप्रमाणे आई बाळाच्या चुका पोटात घालते आणि त्याला प्रेमाने घडवते, त्याचप्रमाणे गुरू शिष्याच्या चुका माफ करून, त्याला ज्ञानाच्या मार्गावर पुढे नेतात. शिष्याच्या छोट्या-छोट्या प्रगतीने गुरूंना मनापासून आनंद होतो. गुरूंचे हे प्रेम कोणत्याही स्वार्थापोटी किंवा जगाला दाखवण्यासाठी नसते, तर ते नितांत आणि शुद्ध असते.

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: गुरू-शिष्य नाते, आई-बाळ, वात्सल्य, निस्वार्थ प्रेम, मार्गदर्शन, पवित्र नाते.

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards

4. International English Olympiad Tuitions - All classes

5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above

6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online

Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044

Mail: info@bhashalab.com

Website: www.bhashalab.com

Found any mistakes or suggestions? Click here to send us your feedback!