11. प्राणी आणि आपण - Class 8 - Sugambharati 1

Lesson Type: Prose (पाठ)

Lesson Number: ११

Lesson Title: प्राणी आणि आपण

Author's Name: ललितगौरी डांगे

Bilingual Summary (सारांश)

मराठी: 'प्राणी आणि आपण' हा ललितगौरी डांगे यांनी लिहिलेला एक संवादरूपी पाठ आहे. यामध्ये रोहन नावाचा मुलगा आपल्या वडिलांना प्राणी का दिसत नाहीत, असा प्रश्न विचारतो. वडील त्याला समजावून सांगतात की, माणसाने आपल्या वाढत्या गरजांसाठी (उदा. घरे, कारखाने, फर्निचर) मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड केली आहे. यामुळे प्राण्यांची नैसर्गिक घरे आणि अन्न नष्ट झाले आहे, ज्यामुळे त्यांची संख्या कमी होत आहे. ते 'अन्नसाखळी'चे महत्त्वही स्पष्ट करतात. यावर उपाय म्हणून, १९९२ साली ब्राझीलमध्ये झालेल्या 'वसुंधरा परिषदे'त जैवविविधता संरक्षण करार करण्यात आला आणि दुर्मीळ प्रजातींच्या संरक्षणासाठी राष्ट्रीय उद्याने व अभयारण्ये यांची निर्मिती करण्यात आली. आपण सर्वांनी नियम पाळून पर्यावरणाचे रक्षण केले पाहिजे, हा संदेश या पाठातून मिळतो.

English: 'Animals and Us' is a lesson in dialogue form by Lalitgawri Dange. In it, a boy named Rohan asks his father why animals are disappearing. The father explains that humans have caused massive deforestation to meet their growing needs (e.g., houses, factories, furniture). This has destroyed the natural habitats and food sources of animals, leading to a decline in their numbers. He also explains the importance of the 'food chain'. As a solution, he mentions the Biodiversity Conservation treaty signed at the 'Earth Summit' in Brazil in 1992, and the creation of National Parks and Sanctuaries to protect rare species. The lesson conveys the message that we must all follow rules to protect our environment.

Bilingual Theme / Central Idea (मध्यवर्ती कल्पना)

मराठी: वडील आणि मुलगा यांच्यातील संवादातून जंगलतोड, वन्यजीवांचा ऱ्हास आणि अन्नसाखळीतील असमतोल यांसारख्या पर्यावरणीय समस्यांची आणि त्यावरील उपायांची माहिती देणे. तसेच, 'प्राणी वाचवा, जंगल वाचवा आणि पर्यावरण संरक्षण करा' हा मोलाचा संदेश मुलांपर्यंत सोप्या भाषेत पोहोचवणे, ही या पाठाची मध्यवर्ती कल्पना आहे.

English: The central idea of this lesson is to provide information about environmental problems like deforestation, the decline of wildlife, and imbalance in the food chain, along with their solutions, through a dialogue between a father and son. It also aims to deliver the valuable message 'Save Animals, Save Forests, and Protect the Environment' to children in simple language.

पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points for Revision):

• वाढती लोकसंख्या आणि माणसाच्या गरजा यांमुळे होणाऱ्या जंगलतोडीमुळे प्राणी-पक्ष्यांची संख्या कमी होत आहे.

• नैसर्गिक अन्नसाखळी संतुलित असणे संपूर्ण सृष्टीसाठी आवश्यक आहे.

• १९९२ साली ब्राझीलमध्ये झालेल्या 'वसुंधरा परिषदे'त जैवविविधता संरक्षण करार करण्यात आला.

• दुर्मीळ प्रजातींच्या संरक्षणासाठी राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्ये यांची निर्मिती करण्यात आली.

• कायद्याचे पालन करून पर्यावरणाचे संरक्षण करणे हे प्रत्येकाचे कर्तव्य आहे.

Bilingual Character Sketch (पात्रांचे स्वभावचित्रण):

रोहन:

• मराठी: रोहन हा एक जिज्ञासू आणि निसर्गप्रेमी मुलगा आहे. त्याला प्राण्यांबद्दल कुतूहल आहे. तो वडिलांनी सांगितलेली माहिती लक्षपूर्वक ऐकतो आणि 'अन्नसाखळी'सारख्या संकल्पना पटकन समजून घेतो. पर्यावरणाच्या रक्षणाचे महत्त्व त्याला पटते आणि तो त्याबद्दल सकारात्मक विचार करतो.

• English: Rohan is an inquisitive and nature-loving boy. He is curious about animals. He listens attentively to the information given by his father and quickly grasps concepts like the 'food chain'. He understands the importance of protecting the environment and thinks positively about it.

  
  

बाबा (वडील):

• मराठी: रोहनचे वडील हे एक अभ्यासू आणि समंजस पालक आहेत. ते आपल्या मुलाच्या प्रश्नांना शास्त्रीय माहितीच्या आधारे सोप्या भाषेत उत्तरे देतात. त्यांना पर्यावरणाच्या समस्यांची आणि त्यावरील उपायांची सखोल माहिती आहे. ते मुलामध्ये पर्यावरणाविषयीची जागरूकता निर्माण करण्याचा यशस्वी प्रयत्न करतात.

• English: Rohan's father is a knowledgeable and understanding parent. He answers his son's questions in simple language, based on scientific information. He has in-depth knowledge of environmental problems and their solutions. He successfully tries to create environmental awareness in his son.

Glossary (शब्दार्थ)

True or False (चूक की बरोबर) with Reasons

विधान १: माणसाने जंगलावर कब्जा केल्यामुळे प्राणी मानवी वस्तीत येत आहेत.

• उत्तर: बरोबर. कारण, बाबा म्हणतात, "आपण माणसांनी त्यांच्या घरांवर कब्जा केलाय... मग हे प्राणी राहणार कुठे? ते आले आपल्या वस्तीत!"

विधान २: अन्नसाखळीतील एखाद्या घटकाचा ऱ्हास झाल्यास सृष्टीवर काहीही परिणाम होत नाही.

• उत्तर: चूक. कारण, "त्याचा परिणाम संपूर्ण सृष्टीवर होतो".

विधान ३: १९९२ साली 'वसुंधरा परिषद' भारतात भरली होती.

• उत्तर: चूक. कारण, ती 'ब्राझीलमध्ये' भरली होती.

विधान ४: राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्ये ही दुर्मीळ प्रजातींच्या संरक्षणासाठी निर्माण केली आहेत.

• उत्तर: बरोबर. कारण, "संकटग्रस्त किंवा दुर्मीळ होत चाललेल्या प्रजातींच्या संवर्धनासाठी खास प्रकल्प तयार केले."

विधान ५: झाडांपासून आपल्याला कोणताही फायदा मिळत नाही.

• उत्तर: चूक. कारण, झाडांमुळे "औषध, मसाल्याचे पदार्थ, मेण, लाख, राळ, मध या वस्तू तर भरपूर मिळतीलच".

Personal Opinion (स्वमत):

प्रश्न १: 'प्राणी वाचवा, जंगल वाचवा' या संदेशाचे तुमच्या मते असलेले महत्त्व स्पष्ट करा.

• उत्तर: 'प्राणी आणि आपण' या पाठातून लेखिका ललितगौरी डांगे यांनी हा अत्यंत महत्त्वाचा संदेश दिला आहे. माझ्या मते, हा संदेश केवळ एक घोषवाक्य नसून, ते मानवाच्या अस्तित्वासाठी आवश्यक असलेले एक तत्त्व आहे.

  जंगल हे केवळ प्राण्यांचे घर नाही, तर ते आपल्याला प्राणवायू, पाणी, औषधे आणि अनेक जीवनावश्यक वस्तू देतात. जंगले वाचली तरच प्राणी वाचतील. प्राणी हे पर्यावरणाचा समतोल राखणाऱ्या अन्नसाखळीतील महत्त्वाचे घटक आहेत. जर प्राणी आणि जंगले नष्ट झाली, तर ही अन्नसाखळी तुटेल आणि त्याचा विपरीत परिणाम संपूर्ण सृष्टीवर, पर्यायाने मानवावरही होईल. त्यामुळे, स्वतःच्या भविष्यासाठी आणि पृथ्वीच्या आरोग्यासाठी 'प्राणी वाचवा, जंगल वाचवा' हा संदेश आचरणात आणणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: पर्यावरण, समतोल, अन्नसाखळी, जंगलतोड, अस्तित्व, प्राणवायू, भविष्य.

  
  

प्रश्न २: जंगलतोडीची कारणे आणि परिणाम तुमच्या शब्दांत लिहा.

• उत्तर: 'प्राणी आणि आपण' या पाठात रोहनचे वडील जंगलतोडीची कारणे आणि परिणाम अत्यंत सोप्या शब्दांत सांगतात. वाढती लोकसंख्या आणि माणसाच्या बदलत्या गरजा ही जंगलतोडीमागील मुख्य कारणे आहेत.

  पाठात सांगितल्याप्रमाणे, झाडे तोडून माणसे आपली घरे बांधत आहेत आणि कारखाने उभारत आहेत. तसेच, चंदनासारखे मौल्यवान लाकूड, फर्निचरसाठी आणि बांधकामासाठी लागणारे लाकूड आणि जाळण्यासाठीचा सरपण मिळवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात जंगलतोड केली जाते. याचे गंभीर परिणाम होतात. जंगलतोडीमुळे प्राणी आणि पक्ष्यांची नैसर्गिक घरे (अधिवास) आणि त्यांचे अन्न नष्ट होते. त्यामुळे त्यांचे अस्तित्व धोक्यात येते आणि ते मानवी वस्तीत येऊ लागतात. यामुळे मानव आणि वन्यजीव यांच्यात संघर्ष निर्माण होतो.

• उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: जंगलतोड, वाढती लोकसंख्या, गरजा, फर्निचर, बांधकाम, अधिवास, मानव-वन्यजीव संघर्ष.

मागील बोर्ड परीक्षेत आलेले प्रश्न (Previous Years' Board Questions):

प्रश्न १: ब्राझील येथे भरलेल्या वसुंधरा परिषदेची माहिती पाठाच्या आधारे लिहा.

• उत्तर: 'प्राणी आणि आपण' या पाठात, रोहनचे वडील जैवविविधतेच्या संरक्षणासाठी उचललेल्या एका महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय पावलाची माहिती देतात. हीच ती ब्राझीलमधील वसुंधरा परिषद होय.

  पाठात दिलेल्या माहितीनुसार, ही 'वसुंधरा परिषद' १९९२ साली ब्राझीलमध्ये भरवण्यात आली होती. जैवविविधतेचे संरक्षण करणे हा या परिषदेचा मुख्य उद्देश होता. या परिषदेमध्ये अनेक देशांचे प्रतिनिधी एकत्र आले होते आणि त्यांनी 'जैवविविधता संरक्षण करारा'वर सह्या केल्या. या करारानुसार, ज्या वनस्पती आणि प्राण्यांच्या प्रजातींचा ऱ्हास होत आहे, म्हणजेच ज्या 'दुर्मीळ' होत आहेत, त्यांच्या संरक्षणासाठी जागतिक पातळीवर उपाययोजना करण्याचे ठरले.

  
  

प्रश्न २: अन्नसाखळीचे महत्त्व पाठातील उदाहरणांच्या आधारे स्पष्ट करा.

• उत्तर: 'प्राणी आणि आपण' या पाठात, वडील रोहनला पर्यावरणाचा समतोल टिकवण्यासाठी 'अन्नसाखळी' किती महत्त्वाची असते, हे उदाहरणांसह समजावून सांगतात. त्यांच्या मते, निसर्गातील प्रत्येक जीव दुसऱ्या जिवावर अवलंबून असतो.

  पाठात अन्नसाखळीची दोन प्रमुख उदाहरणे दिली आहेत. पहिले उदाहरण रोहन देतो की, वाघ हरणावर अवलंबून असतो आणि हरीण गवतावर अवलंबून असते. याचा अर्थ, जर गवत कमी झाले तर हरणांची संख्या कमी होईल आणि त्याचा परिणाम म्हणून वाघांची संख्याही कमी होईल. दुसरे उदाहरण वडील देतात की, वनस्पतींवर किडे अवलंबून असतात, किड्यांवर बेडूक, बेडकावर साप आणि सापावर घार. या दोन्ही उदाहरणांवरून हे स्पष्ट होते की, अन्नसाखळीतील एकही घटक कमी किंवा जास्त झाल्यास संपूर्ण साखळीचा तोल बिघडतो आणि त्याचा वाईट परिणाम संपूर्ण सृष्टीवर होतो.

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards

4. International English Olympiad Tuitions - All classes

5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above

6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online

Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044

Mail: info@bhashalab.com

Website: www.bhashalab.com

Found any mistakes or suggestions? Click here to send us your feedback!