12 .अमरकोषः - The Amarakosha - Class 9 - Amod

Nov 15, 2025
6 min read

Updated: Nov 20, 2025

Bilingual Summary

English This lesson is a dialogue between a teacher and her students in a library. The students, curious about a large cabinet full of dictionaries, ask about their purpose. The teacher explains that a "Kosha" (कोषः) is a collection, just like a bank (वित्तकोषः) is a collection of money, a dictionary is a collection of words. She introduces them to a special dictionary, the "Amarakosha."

She explains that it was written by a scholar named Amarasiṃha and is a collection of Sanskrit synonyms composed entirely in verse (पद्यमयः). Because it's poetic, it is easy to memorize, which is why students in ancient Gurukuls would learn it by heart. The teacher lists its benefits: it provides many synonyms for a single word, sometimes different meanings for one word, and also indicates the gender of each word (लिङ्गनिर्देशः). Memorizing it increases one's vocabulary (शब्दसम्पत्तिः), memory power (स्मरणशक्तिः), and purifies pronunciation. The Amarakosha has about 1500 verses, is divided into three sections (hence called त्रिकाण्डकोषः), and is also famously known as नामलिङ्गानुशासनम् (A treatise on nouns and their genders).

Marathi (मराठी) हा पाठ म्हणजे ग्रंथालयातील एक शिक्षिका आणि त्यांच्या विद्यार्थ्यांमधील संवाद आहे. विविध कोशांनी (dictionaries) भरलेले एक मोठे कपाट पाहून विद्यार्थी उत्सुकतेने शिक्षिकेला त्यांच्या उद्देशाबद्दल विचारतात. शिक्षिका समजावून सांगतात की 'कोष' म्हणजे 'संग्रह'; जसा 'वित्तकोष' (बँक) हा पैशाचा संग्रह असतो, तसाच 'भाषाकोष' हा शब्दांचा संग्रह असतो.

त्या विद्यार्थ्यांना 'अमरकोष' या एका विशेष कोशाची ओळख करून देतात. त्या सांगतात की, हा 'अमरसिंह' नावाच्या पंडिताने रचलेला संस्कृत समानार्थी शब्दांचा संग्रह ग्रंथ आहे, जो पूर्णपणे पद्यमय (श्लोकबद्ध) आहे. तो काव्यात्मक असल्यामुळे पाठ करणे सोपे आहे, म्हणूनच प्राचीन गुरुकुलांमध्ये विद्यार्थी तो तोंडपाठ करत असत. शिक्षिका त्याचे फायदे सांगतात: यात एका शब्दाचे अनेक समानार्थी शब्द, कधीकधी एका शब्दाचे भिन्न अर्थ, आणि प्रत्येक शब्दाचे लिंग (लिङ्गनिर्देशः) दिलेले असते. हे पाठ केल्याने आपली शब्दसंपत्ती (शब्दसम्पत्तिः), स्मरणशक्ती (स्मरणशक्तिः) वाढते आणि उच्चारण शुद्ध होते. अमरकोषात सुमारे १५०० श्लोक असून, तो तीन 'कांडांमध्ये' (विभागांमध्ये) विभागलेला आहे, म्हणूनच त्याला त्रिकाण्डकोषः असेही म्हणतात. तसेच, तो नामलिङ्गानुशासनम् (नाम आणि त्यांच्या लिंगांवरील ग्रंथ) या नावानेही प्रसिद्ध आहे.

Glossary (शब्दार्थ)

Sanskrit (संस्कृत)	English	Marathi (मराठी)
कोषः	Dictionary / Collection / Treasury	कोष / संग्रह
कपाटिका	Cabinet / Cupboard	कपाट
वित्तकोषः	Bank (Treasury of finance)	बँक (पैशाचा संग्रह)
भाषाप्रभुत्वम्	Mastery over the language	भाषेवर प्रभुत्व
शब्दसम्पत्तिः	Vocabulary (Wealth of words)	शब्दसंपत्ती
ग्रथितः	Composed / Compiled	रचलेला / गुंफलेला
रचयिता	Author / Creator	रचनाकार / लेखक
कण्ठस्थं कुर्वन्ति स्म	(They) used to memorize	(ते) पाठ करत असत
पद्यमयः	Composed in verse / Poetic	पद्यमय / श्लोकबद्ध
गेयः	Singable	गाण्यायोग्य
सुलभम्	Easy	सोपे
वर्धेते	(They two) increase	(त्या दोन) वाढतात
उपसार्धसहस्रम्	One and a half thousand (~1500)	दीड हजार (सुमारे १५००)
काण्डानि	Sections / Cantos	विभाग / कांड
लिङ्गनिर्देशः	Indication of gender	लिंगाचा उल्लेख
आकलनम्	Understanding	आकलन
सुकरः	Easy to do	सोपे
विनायासं	Without effort / Easily	सहज / प्रयत्नांशिवाय

Sentence-by-Sentence Translation

Sanskrit (संस्कृत)	English Translation	Marathi Translation (मराठी भाषांतर)
आचार्ये, का एषा भिन्ना विशाला कपाटिका ?	Teacher, what is this different, large cabinet?	आचार्ये, हे वेगळे आणि मोठे कपाट कोणते आहे?
आम्, सर्वेषां शास्त्राणाम् अध्ययनार्थम् एते कोषाः आवश्यकाः ।	Yes, these dictionaries are necessary for the study of all subjects.	हो, सर्व शास्त्रांच्या अभ्यासासाठी हे कोष (dictionary) आवश्यक आहेत.
कोषः नाम किम् ?	What does 'Kosha' mean?	'कोष' म्हणजे काय?
कोषः नाम सङ्ग्रहः ।	'Kosha' means collection.	'कोष' म्हणजे संग्रह.
यथा वयं वित्तकोषे धनस्य सङ्ग्रहणं कुर्मः तथैव भाषाकोषे शब्दानां सङ्ग्रहः भवति ।	Just as we collect money in a bank (finance-collection), in the same way, there is a collection of words in a language dictionary.	जसे आपण वित्तकोषात (बँकेत) पैशाचा संग्रह करतो, तसेच भाषाकोषात शब्दांचा संग्रह असतो.
कः तस्य उपयोगः ?	What is its use?	त्याचा उपयोग काय?
सम्भाषणे लेखने च भाषाप्रभुत्व प्राप्त्यर्थं ... शब्दसम्पत्तेः सङ्ग्रहणम् अतीव आवश्यकम्।	To gain mastery over language in speaking and writing, and also to gain knowledge of many subjects, collecting vocabulary is very essential.	बोलण्यात आणि लिहिण्यात भाषेवर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी, तसेच अनेक विषयांचे ज्ञान मिळवण्यासाठी, शब्दसंपत्तीचा संग्रह करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
तेषु 'अमरकोषः' नाम कश्चन विशेषः कोषः ।	Among them, 'Amarakosha' is a certain special dictionary.	त्यापैकी 'अमरकोष' हा एक विशेष कोष आहे.
अमरसिंहः नाम पण्डितः एतस्य रचयिता । अतः कोषस्य नाम 'अमरकोषः' इति ।	A scholar named Amarasiṃha is its author. Therefore, the name of the dictionary is 'Amarakosha'.	अमरसिंह नावाचे पंडित याचे रचनाकार आहेत. म्हणून या कोशाचे नाव 'अमरकोष' आहे.
पुरातनकाले यदा छात्राः अध्ययनार्थं गुरुकुलं प्रविशन्ति स्म तदा अध्ययनारम्भे ते अमरकोषं कण्ठस्थं कुर्वन्ति स्म।	In ancient times, when students used to enter the Gurukul for studies, they used to memorize the Amarakosha at the beginning of their studies.	पूर्वीच्या काळी, जेव्हा विद्यार्थी शिकण्यासाठी गुरुकुलात प्रवेश करत (असत), तेव्हा ते अभ्यासाच्या सुरुवातीला अमरकोष पाठ करत असत.
किं कोषः कण्ठस्थीकर्तुं शक्यः ? तेन कः लाभः भवति ?	Is it possible to memorize a dictionary? What is the benefit of that?	कोष पाठ करणे शक्य आहे का? त्याने काय फायदा होतो?
अथ किम् ! पद्यमयः एषः ग्रन्थः गेयः । अतः ... कण्ठस्थीकरणम् अतीव सुलभम् ।	What then! This book, being in verse form, is singable. Therefore, its memorization is very easy.	हो तर! हा ग्रंथ पद्यमय (श्लोकात) असल्याने गाण्यासारखा आहे. म्हणून, ते पाठ करणे अत्यंत सोपे आहे.
तत्र एकस्य शब्दस्य कृते नैके समानार्थकशब्दाः वर्तन्ते ।	There, for one word, there are many synonyms.	तिथे एका शब्दासाठी अनेक समानार्थी शब्द आहेत.
क्वचित् एकस्य शब्दस्य नैके भिन्नाः अर्थाः अपि वर्तन्ते ।	Sometimes, there are also many different meanings for a single word.	कधीकधी, एका शब्दाचे अनेक भिन्न अर्थसुद्धा (त्यात) आहेत.
अतः तस्य पठनेन अस्माकं शब्दसम्पत्तिः वृद्धिं गच्छति ।	Therefore, by reading it, our vocabulary increases.	म्हणून, ते वाचल्याने (पठणाने) आपली शब्दसंपत्ती वाढते.
अस्माकं स्मरणशक्तिः धारणाशक्तिः च वर्धेते, उच्चारणमपि शुद्धं भवति ।	Our memory power and retention power increase, and pronunciation also becomes correct.	आपली स्मरणशक्ती आणि आकलनशक्ती (धारणाशक्ती) वाढते, आणि उच्चारणसुद्धा शुद्ध होते.
वयमपि अमरकोषं कण्ठस्थं कुर्याम । तस्मिन् कति श्लोकाः सन्ति ?	We should also memorize the Amarakosha! How many shlokas are in it?	आपणसुद्धा अमरकोष पाठ करूया. त्यात किती श्लोक आहेत?
उपसार्धसहस्रं (१५००) श्लोकाः सन्ति ।	There are about one and a half thousand (1500) shlokas.	सुमारे दीड हजार (१५००) श्लोक आहेत.
तत्र त्रीणि काण्डानि सन्ति । अतः 'त्रिकाण्डकोषः' इति एतस्य अपरं नाम ।	There are three sections (Kandas) in it. Therefore, 'Trikandakosha' is its other name.	त्यात तीन 'कांड' (विभाग) आहेत. म्हणून 'त्रिकांडकोष' हे त्याचे दुसरे नाव आहे.
तथा 'नामलिङ्गानुशासनम्' इति नाम्ना अपि विख्यातः एषः कोषः ।	Also, this dictionary is famous by the name 'Namalinganushasanam'.	तसेच, 'नामलिंगानुशासन' या नावानेही हा कोष प्रसिद्ध आहे.
'नामलिङ्गानुशासनम्' इति शब्दस्य कः अर्थः ?	What is the meaning of the word 'Namalinganushasanam'?	'नामलिंगानुशासन' या शब्दाचा अर्थ काय?
तदपि अस्य ग्रन्थस्य अपरं वैशिष्ट्यम् ।	That is another specialty of this book.	तेसुद्धा या ग्रंथाचे दुसरे वैशिष्ट्य आहे.
अत्र न केवलं समानार्थकशब्दाः अपि तु तेषां लिङ्गनिर्देशः कृतः ।	Here, not only synonyms but also their gender is mentioned (done).	यात केवळ समानार्थी शब्दच नाहीत, तर त्यांच्या लिंगाचाही उल्लेख केलेला आहे.
तेन भाषायाः आकलनं प्रयोगः च सुकरः भवति ।	By that, understanding and usage of the language becomes easy.	त्यामुळे भाषेचे आकलन आणि वापर सोपा होतो.
आचार्ये, तेन वयं संस्कृतकाव्यानि नाटकानि च विनायासं पठितुं शक्नुमः खलु ।	Teacher, with that we can read Sanskrit poems and plays effortlessly, right?	आचार्ये, त्यामुळे आपण संस्कृत काव्ये आणि नाटके सहज वाचू शकतो, बरोबर?
निश्चयेन ! तर्हि इतःपरं सर्वैः अमरकोषस्य पठनम् अवश्यं कर्तव्यमेव ।	Definitely! Then, from now on, everyone must certainly read the Amarakosha.	नक्कीच! तर मग, इथून पुढे सर्वांनी अमरकोष नक्कीच वाचला पाहिजे.

५. Exercises (भाषाभ्यासः)

५.१. Answer in one full sentence in Sanskrit (पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत)

प्रश्नः अ) कोषाः किमर्थम् आवश्यकाः ?

उत्तरम्: सर्वेषां शास्त्राणाम् अध्ययनार्थम् (तथैव भाषाप्रभुत्व-ज्ञानप्राप्त्यर्थं) कोषाः आवश्यकाः ।

प्रश्नः आ) कोषः नाम किम् ?

उत्तरम्: कोषः नाम सङ्ग्रहः ।

प्रश्नः इ) कः अमरकोषस्य रचयिता ?

उत्तरम्: अमरसिंहः नाम पण्डितः अमरकोषस्य रचयिता ।

प्रश्नः ई) अमरकोषस्य कण्ठस्थीकरणं कस्मात् सुलभम् ?

उत्तरम्: यतः 'अमरकोषः' पद्यमयः ग्रन्थः गेयः च अस्ति, अतः तस्य कण्ठस्थीकरणम् अतीव सुलभम् ।

प्रश्नः उ) अमरकोषे कति श्लोकाः सन्ति ?

उत्तरम्: अमरकोषे उपसार्धसहस्रं (१५००) श्लोकाः सन्ति ।

प्रश्नः ऊ) अमरकोषस्य किम् अन्यत् नामद्वयम् ?

उत्तरम्: अमरकोषस्य 'त्रिकाण्डकोषः' तथा 'नामलिङ्गानुशासनम्' इति अन्यत् नामद्वयम् अस्ति ।

५.२. Answer in your medium's language (माध्यमभाषया उत्तरत)

प्रश्नः १. 'अमरकोष' - कण्ठस्थीकरणेन के लाभाः भवन्ति ?

English Memorizing the Amarakosha has many benefits. Since it is in verse form, it is easy to memorize. This process increases one's vocabulary (शब्दसम्पत्तिः), which is useful for language mastery. It also strengthens one's memory (स्मरणशक्तिः) and retention power (धारणाशक्तिः). Furthermore, it helps in making one's pronunciation (उच्चारणम्) correct and pure.

Marathi (मराठी) 'अमरकोष' पाठ केल्याने अनेक फायदे होतात. हा ग्रंथ पद्यमय (श्लोकबद्ध) असल्यामुळे पाठ करणे सोपे आहे. या प्रक्रियेमुळे भाषेवर प्रभुत्व मिळवण्यासाठी उपयुक्त अशी आपली शब्दसंपत्ती (शब्दसम्पत्तिः) वाढते. तसेच, यामुळे आपली स्मरणशक्ती (स्मरणशक्तिः) आणि आकलनशक्ती (धारणाशक्तिः) मजबूत होते. याव्यतिरिक्त, आपले उच्चारण (उच्चारणम्) शुद्ध होण्यास मदत होते.

५.३. Diagram/Flowchart Answers (जालरेखाचित्रं/प्रवाहिजालं पूरयत)

४. आ) मेलनं कुरुत (Match the Columns)

१. कपाटिका - २. विशाला
२. कोषग्रन्थः - ४. पद्यमयः
३. कण्ठस्थीकरणम् - १. सुलभम्
४. अर्थाः - ३. भिन्नाः

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards

4. International English Olympiad Tuitions - All classes

5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above

6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online

Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044

Mail: info@bhashalab.com

Website: www.bhashalab.com

Found any mistakes or suggestions? Click here to send us your feedback!