2A अंकिला मी दास तुझा - Ankila Mi Das Tujha - Class 10 - Aksharbharati

Aug 11, 2025
6 min read

Updated: Aug 29, 2025

Lesson Type: Poetry (कविता - अभंग)

Lesson Number: २ (अ)

Lesson Title: अंकिला मी दास तुझा

Author/Poet's Name: संत नामदेव

Bilingual Summary (सारांश)

मराठी: या अभंगात, संत नामदेव स्वतःला परमेश्वराचा अंकित दास मानून, त्याच्या कृपेची याचना करत आहेत. ज्याप्रमाणे आगीत पडलेल्या बाळाला वाचवण्यासाठी त्याची आई धावते, भुकेल्या वासरासाठी गाय हंबरत येते किंवा पिलांसाठी पक्षिणी झेप घेते, त्याचप्रमाणे हे विठ्ठला, माझ्या प्रत्येक कार्यात तू धावून ये, अशी विनंती ते करत आहेत. विविध दृष्टान्तांमधून आई आणि तिच्या मुलाचे अतूट नाते दाखवून, परमेश्वरानेही आपल्यावर तशीच माया करावी, अशी अपेक्षा संत नामदेव व्यक्त करतात.

English: In this Abhanga, Sant Namdev considers himself a devoted servant of God and pleads for His grace. He requests Lord Vitthala to rush to his aid in every task, just as a mother runs to save her child from fire, a cow lows and runs for her hungry calf, or a mother bird swoops down for her nestlings. Through various examples, he illustrates the unbreakable bond between a mother and child, expressing his expectation that God should shower similar affection upon him.

Bilingual Theme / Central Idea (मध्यवर्ती कल्पना)

मराठी: या अभंगाची मध्यवर्ती कल्पना म्हणजे भक्त आणि परमेश्वर यांच्यातील अतूट नाते. संत नामदेवांनी आई-बाळ, गाय-वासरू, पक्षिणी-पिल्लू, हरिणी-पाडस आणि चातक-मेघ या दृष्टान्तांमधून मातृप्रेमाची उत्कटता दर्शवली आहे. त्याच उत्कटतेने आणि वात्सल्याने परमेश्वराने आपल्या भक्तावर कृपा करावी, संकटाच्या वेळी त्याच्या मदतीला धावून यावे, अशी कळकळीची विनंती करणे, हा या अभंगाचा मुख्य गाभा आहे.

English: The central idea of this Abhanga is the unbreakable relationship between a devotee and God. Through the analogies of a mother-child, cow-calf, bird-nestling, doe-fawn, and the Chatak bird-cloud, Sant Namdev illustrates the intensity of motherly love. The core theme is a heartfelt plea to God to bestow grace upon His devotee with the same intensity and affection and to rush to his help in times of trouble.

पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points for Revision):

दास्यभक्ती: संत नामदेव स्वतःला परमेश्वराचा 'अंकित दास' (समर्पित सेवक) मानतात.
मातृप्रेमाचे दृष्टान्त: आई, पक्षिणी, गाय आणि हरिणी यांच्या उदाहरणांमधून त्यांनी आपल्या पिलांप्रति असलेले निरपेक्ष आणि उत्कट प्रेम दाखवले आहे.
परमेश्वराकडे याचना: ज्याप्रमाणे आई आणि प्राणी आपल्या पिलांसाठी धावतात, त्याचप्रमाणे हे विठ्ठला, तू माझ्या मदतीला धावून ये, अशी कळकळीची विनंती संत नामदेव करतात.
चातकाचा दृष्टान्त: शेवटी, चातक पक्षी जसा आतुरतेने पावसाच्या पाण्याची (मेघाची) वाट पाहतो, त्याच आतुरतेने मी तुझी वाट पाहत आहे, असे ते म्हणतात.

Glossary (Synonyms and Antonyms):

शब्द (Word)	समानार्थी शब्द (Synonym)	विरुद्धार्थी शब्द (Antonym)
कनवाळू	दयाळू	निर्दयी
काज	कार्य, काम	-
अंकिला	अंकित, शरण आलेला	स्वतंत्र
सवेंचि	लगेच, तत्काळ	उशिरा
धरणी	जमीन, पृथ्वी	आकाश
धेनु	गाय	-
वणवा	मोठी आग	-
पाडस	हरिणीचे पिल्लू	-
मेघ	ढग	-
दास	सेवक, गुलाम	मालक

ओळींचा सरळ अर्थ लिहा

१. अग्निमाजि पडे बाळू । माता धांवें कनवाळू ।। तैसा धांवें माझिया काजा । अंकिला मी दास तुझा ।।

सरळ अर्थ: ज्याप्रमाणे एखादे बाळ चुकून आगीच्या जवळ गेले किंवा आगीत पडले, तर त्याची प्रेमळ आई क्षणाचाही विचार न करता त्याला वाचवण्यासाठी धावते. त्याचप्रमाणे, हे विठ्ठला (परमेश्वरा), मी तुझा अंकित दास आहे, माझ्या प्रत्येक कामात, प्रत्येक संकटात तू धावून ये.

२. वणवा लागलासे वनीं । पाडस चिंतीत हरणी ।। नामा म्हणे मेघा जैसा । विनवितो चातक तैसा ।।

सरळ अर्थ: ज्याप्रमाणे जंगलात वणवा लागल्यावर हरिणी आपल्या पाडसाच्या (पिल्लाच्या) चिंतेने व्याकूळ होते, तसा मी तुझ्यासाठी व्याकूळ झालो आहे. संत नामदेव म्हणतात की, ज्याप्रमाणे चातक पक्षी केवळ पावसाच्या पाण्याचीच वाट पाहत मेघाला विनवणी करतो, त्याचप्रमाणे मी तुझी वाट पाहत आहे.

True or False (चूक की बरोबर) with Reasons

विधान: भुकेल्या वासरासाठी गाय हंबरत धावते.
- उत्तर: बरोबर. कारण अभंगात "भुकेलें वत्सरावें । धेनु हुंबरत धांवे ।।" असा स्पष्ट उल्लेख आहे.
विधान: संत नामदेव स्वतःला परमेश्वराचा मित्र मानतात.
- उत्तर: चूक. कारण, संत नामदेव स्वतःला परमेश्वराचा 'अंकिला दास' म्हणजेच अंकित झालेला सेवक मानतात.
विधान: जंगलात आग लागल्यावर हरिणी स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी पळून जाते.
- उत्तर: चूक. कारण, जंगलात वणवा लागल्यावर हरिणी आपल्या पाडसाची चिंता करत व्याकूळ होते.
विधान: जमिनीवर पडलेल्या पिलांसाठी पक्षिणी लगेच झेप घेते.
- उत्तर: बरोबर. कारण, अभंगात "सवेंचि झेंपावें पक्षिणी । पिलीं पडतांचि धरणीं ।।" असे म्हटले आहे.
विधान: संत नामदेव मोराला ज्याप्रमाणे मेघाची आस असते, तशी परमेश्वराची आस लागल्याचे सांगतात.
- उत्तर: चूक. कारण, संत नामदेवांनी मोराचे नाही, तर चातक पक्षाचे उदाहरण दिले आहे, जो केवळ मेघातील पाण्याचीच वाट पाहतो.

Personal Opinion (स्वमत):

प्रश्न १: संत नामदेवांनी परमेश्वराकडे केलेली विनंती सोदाहरण स्पष्ट करा.

नमुना उत्तर: संत नामदेवांनी परमेश्वराला 'आई' मानून त्याच्याकडे कृपेची याचना केली आहे. त्यांनी विविध उदाहरणे देऊन आपली विनंती अधिक कळकळीची केली आहे. जसे आगीत पडलेल्या बाळासाठी आई, जमिनीवर पडलेल्या पिलासाठी पक्षिणी आणि भुकेल्या वासरासाठी गाय धावते, त्याचप्रमाणे हे परमेश्वरा, तू माझ्या प्रत्येक संकटात धावून ये, असे ते म्हणतात. जंगलात वणवा लागल्यावर हरिणी जशी आपल्या पाडसासाठी व्याकूळ होते, तसा मी तुझ्यासाठी व्याकूळ आहे. या सर्व उदाहरणांमधून, त्यांना परमेश्वराकडून आईच्या मायेची आणि वात्सल्याची अपेक्षा असल्याचे दिसून येते.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: मातृप्रेम, वात्सल्य, दृष्टान्त, कळकळीची विनंती, व्याकुळता, कृपा.

प्रश्न २: आई, प्राणी, पक्षी यांच्या मातृप्रेमाचे कवितेतून व्यक्त झालेले वर्णन तुमच्या शब्दांत सांगा.

नमुना उत्तर: या अभंगात आई, पक्षिणी, गाय आणि हरिणी यांच्या मातृप्रेमाचे अत्यंत उत्कट वर्णन आले आहे. आई आपल्या बाळाला आगीच्या धोक्यातून वाचवण्यासाठी जीवाची पर्वा न करता धावते. पक्षिणी आपल्या घरट्यातून पडलेल्या पिलाला वाचवण्यासाठी क्षणाचाही विलंब न लावता झेप घेते. भुकेल्या वासराचा आवाज ऐकून गाय हंबरत त्याच्याकडे धावते. तर जंगलात आग लागल्यावर हरिणी स्वतःच्या जीवाची चिंता न करता आपल्या पाडसासाठी व्याकूळ होते. या सर्व उदाहरणांमधून मातृप्रेम किती निरपेक्ष, निःस्वार्थ आणि तीव्र असते, हे दिसून येते.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: उत्कट प्रेम, निरपेक्ष, निःस्वार्थ, वात्सल्य, व्याकुळता, जीवाची पर्वा न करणे.

प्रश्न ३: संत नामदेवांनी घेतलेले दृष्टान्त (उदाहरणे) तुम्हाला का समर्पक वाटतात?

नमुना उत्तर: संत नामदेवांनी घेतलेले सर्व दृष्टान्त अत्यंत समर्पक आहेत, कारण ते थेट आपल्या हृदयाला भिडतात. आई आणि बाळ, गाय आणि वासरू, पक्षिणी आणि पिल्लू हे नाते निसर्गातील प्रेमाचे आणि वात्सल्याचे सर्वश्रेष्ठ रूप आहे. या नात्यांमध्ये कोणताही स्वार्थ नसतो, फक्त निरपेक्ष माया असते. भक्तालाही परमेश्वराकडून अशाच निरपेक्ष मायेची आणि संरक्षणाची अपेक्षा असते. त्यामुळे, परमेश्वराच्या कृपेची याचना करण्यासाठी मातृप्रेमाची उदाहरणे देणे हे अत्यंत प्रभावी आणि समर्पक वाटते.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: समर्पक, हृदयाला भिडणारे, निरपेक्ष माया, वात्सल्य, सर्वश्रेष्ठ रूप, प्रभावी.

Bilingual Poetry Appreciation (रसग्रहण)

मराठी:

कवी: संत नामदेव
कवितेचा विषय: प्रस्तुत अभंगामध्ये संत नामदेवांनी विविध दृष्टान्तांतून परमेश्वर कृपेची याचना केली आहे.
मध्यवर्ती कल्पना: भक्त आणि देव यांच्यातील नाते हे आई आणि मुलाच्या नात्यासारखे अतूट आणि प्रेमळ असते. परमेश्वराने आपल्या भक्तावर आईच्या मायेने कृपा करावी, ही या अभंगाची मध्यवर्ती कल्पना आहे.
आवडलेली ओळ: 'अग्निमाजि पडे बाळू । माता धांवें कनवाळू ।।'
कविता आवडण्याचे कारण: या अभंगातील भाषा अत्यंत साधी, सरळ आणि सुबोध आहे. आई, गाय, पक्षिणी यांचे दिलेले दृष्टान्त मनाला थेट स्पर्श करतात आणि भक्तीची उत्कटता प्रभावीपणे व्यक्त करतात.

English:

Poet: Sant Namdev
Subject of the Poem: In this Abhanga, Sant Namdev has pleaded for God's grace through various analogies.
Central Idea: The relationship between a devotee and God is as unbreakable and affectionate as that of a mother and child. The central idea is that God should bless his devotee with motherly affection.
Favourite Line: 'Agnimaji pade balu | Mata dhanve kanawalu ||' (When a child falls into the fire, the compassionate mother rushes.)
Why I like the poem: The language of this Abhanga is very simple, direct, and easy to understand. The examples of the mother, cow, and bird touch the heart directly and effectively express the intensity of devotion.

मागील बोर्ड परीक्षेत आलेले प्रश्न (Previous Years' Board Questions):

प्रश्न १: 'अंकिला मी दास तुझा' या अभंगातून व्यक्त झालेला संत नामदेवांचा परमेश्वराविषयीचा भाव तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर: 'अंकिला मी दास तुझा' या अभंगातून संत नामदेवांचा परमेश्वराविषयीचा दास्यभक्तीचा भाव व्यक्त होतो. ते स्वतःला विठ्ठलाचे अंकित दास मानतात. पण त्यांचे हे नाते केवळ सेवक आणि स्वामी असे नाही, तर त्यात आई आणि मुलाच्या नात्याची उत्कटता आहे. ज्याप्रमाणे एक लहान मूल पूर्णपणे आपल्या आईवर अवलंबून असते आणि प्रत्येक संकटात आईच धावून येईल असा त्याला विश्वास असतो, त्याच विश्वासाने आणि हक्काने संत नामदेव परमेश्वराला हाक मारतात. ते परमेश्वराला आपली 'कनवाळू माता' मानतात आणि प्रत्येक कार्यात मदतीसाठी धावून येण्याची प्रेमळ मागणी करतात.

प्रश्न २: 'तैसा धांवें माझिया काजा । अंकिला मी दास तुझा' या ओळीचा सरळ अर्थ स्पष्ट करा.

उत्तर: या ओळीचा सरळ अर्थ असा आहे की, "त्याचप्रमाणे (आई ज्याप्रमाणे बाळासाठी धावते) तू माझ्या कार्यासाठी धावून ये, कारण मी तुझा अंकित झालेला दास (सेवक) आहे." या ओळीच्या आधी संत नामदेवांनी आगीत पडलेल्या बाळाला वाचवण्यासाठी धावणाऱ्या आईचे उदाहरण दिले आहे. आई ज्या तत्परतेने, वात्सल्याने आणि काळजीने आपल्या बाळाच्या मदतीला धावते, त्याच तत्परतेने, वात्सल्याने आणि काळजीने हे परमेश्वरा, तू माझ्या मदतीला धावून ये, अशी कळकळीची विनंती संत नामदेव या ओळींमधून करत आहेत.

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
International English Olympiad Tuitions - All classes
Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online