3. आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः -Atmavat Sarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah - Class 9 - Sharada
- Jun 9
- 21 min read
Updated: Jun 13

SECTION 1 — पाठ परिचय
विवरण | जानकारी |
पाठ का नाम: | आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः (Atmavat Sarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah) |
विधा: | गद्य पाठ — कथा (संवादात्मक कथा) |
स्रोत/ग्रंथ: | सङ्कलितः (महाराष्ट्रस्य सन्त-परम्परायाः आधारितः) |
लेखक/कवि: | अज्ञात |
पाठ्यपुस्तक: | शारदा, NCERT कक्षा 9 संस्कृत, 2026-27 |
परीक्षा खंड: | खंड-घ (साहित्य) — 25-30 अंक |
SECTION 2 — लेखक/स्रोत परिचय
SANSKRIT:
अयं पाठः सङ्कलितः अस्ति। पाठे महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धस्य महात्मनः नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना वर्णिता अस्ति। अस्य पाठस्य मुख्योद्देश्यं छात्रेषु भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा चेत्यादीनां जीवनमूल्यानां विकासः अस्ति। सन्तः नामदेवः सर्वेषु जीवेषु भगवन्तं पश्यति स्म। इयं कथा जीवेषु दयाभावं शिक्षयति।
हिंदी अनुवाद:
यह पाठ संकलित है। इस पाठ में महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा संत नामदेव के जीवन की एक शिक्षाप्रद घटना का वर्णन है। इसका मुख्य उद्देश्य छात्रों में जीवदया, समानता, क्षमा, अहिंसा और करुणा जैसे जीवन मूल्यों का विकास करना है। संत नामदेव सभी जीवों में ईश्वर के दर्शन करते थे। यह कथा जीवों के प्रति दयाभाव सिखाती है।
English:
This chapter is a compiled narrative based on an educational and inspiring event from the life of the famous saint of Maharashtra, Namdev Maharaj. Its main objective is to develop life values like compassion, equality, forgiveness, non-violence, and kindness among students. Saint Namdev saw God in all living beings.
EXAM TIP:परीक्षा में लेखक/स्रोत परिचय 5 अंकों के दीर्घ उत्तरीय प्रश्न में पूछा जाता है।(Author/source introduction appears as a 5-mark long answer. Focus on the central figure, Sant Namdev, and the core values of the story.)
SECTION 3 — मूल पाठ
१। भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः।
२। तेषां चरित्राणि सकलस्य विश्वस्य कृते प्रेरणास्पदम् ।
३। तेषां चरित्रेषु प्रतिपदं भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते।
४। महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्।
५। सः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य न केवलं सङ्कीर्तनं कृतवान् अपि तु सर्वेषु जीवेषु सः भगवन्तं दृष्टवान्।
६। नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना अत्र प्रदर्शिता अस्ति यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत्।
७। कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।
८। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ।
९। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ ।
१०। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान् ।
११। तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ ।
१२। मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च ।
१३। मातामही अवदत् - "भोः कपिल ! माधवि ! किं कुरुतः ?"
१४। कपिलः उक्तवान् - "मातामहि ! पश्यतु किल । सः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म। अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ।"
१५। मातामही उवाच - "वत्सौ, अधुना क्रीडया अलम्। कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?"
१६। "कथा ! रोचते मे कथा" इति वदन्तौ उभावपि मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ।
१७। मातामही अकथयत् - "उपविशताम्, सावधानेन शृणुतां च । अस्माकं भारतभूमिः अनेकेषां नररत्नानां राजर्षीणां ब्रह्मर्षीणां च प्रसवित्री।"
१८। "बहवः सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः । किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीतः ?"
१९। माधवी अवदत् - "आम्। अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति । अपि सत्यम् ?"
२०। मातामही उवाच - "आम्। तस्यैव पुण्यश्लोकस्य पाण्डुरङ्गमित्रस्य नामदेवमहाराजस्य एषा कथा। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि आसीत्।"
२१। "देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसुहृदासीत् । नामदेवः प्रतिदिनं पाण्डुरङ्गाय नैवेद्यं समर्ण्य, तं भोजयित्वा ततः परमेव अन्नं सेवते स्म ।"
२२। "तस्य गुरुः आसीत् विसोबा । विसोबा तम् अध्यापितवान् यत् 'ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति ।"
२३। "अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु' इति ।"
२४। कपिलः अपृच्छत् - "मातामहि ! किं सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति ?"
२५। मातामही अवदत् - "आम्, शृणु वत्स ! नामदेवः प्रतिदिनम् अतीवश्रद्धया निष्ठया भक्त्या च नैवेद्यस्थालिकाम् आदाय मन्दिरं गच्छति स्म ।"
२६। "एकदा सः नैवेद्यस्थालिकां गृहीत्वा विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान् । नेत्रे निमील्य प्रार्थनां कृतवान् -"
२७। "नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम् ॥"
२८। "शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च। आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥"
२९। "मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य सः नेत्रे उद्घाटितवान्।"
३०। "अहो आश्चर्यम् ! पुरतः स्थितायां स्थालिकायां रोटिका नासीत् ।"
३१। माधवी अपृच्छत् - "पाण्डुरङ्गः आगत्य भक्षितवान् किल ?"
३२। मातामही उवाच - "न हि। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्।"
३३। कपिलः अवदत् - "धिक् शुनकम् ! मातामहि ! पश्यतु, शुनकाः दुष्टाः एव भवन्ति।"
३४। मातामही अवदत् - "पुत्रकौ, शृणुताम्। नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान् ।"
३५। "नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लगुडं, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा ।"
३६। "महात्मनः नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति।"
३७। "अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय 'हे देव ! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु' इति वदन् अनुधावितवान् सः ।"
३८। "धावन् शुनकः अदृश्यः जातः । तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः।"
३९। "स नामदेवम् उक्तवान् – 'वत्स नामदेव ! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।"
४०। "'ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति' इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान् ।"
४१। कपिलः अवदत् - "मातामहि ! अहं प्रमादं कृतवान्। अकारणं हि शुनकं ताडितवान्। इतः पूर्वमपि बहुवारं जीवान् पीडितवान्।"
४२। "अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति, अतः कमपि न पीडयिष्यामि इति । मातामहि ! क्षाम्यतु माम्।"
४३। मातामही उवाच - "अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्। इदमस्तु अस्माकं ध्येयम् - 'आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।'"
SECTION 4 — अन्वय
वाक्यम् ४:
मूल: महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्।
अन्वयः: महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्।
(अन्वयः मूल वाक्य के समान है)
वाक्यम् १४:
मूल: सः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म।
अन्वयः: सः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म।
(अन्वयः मूल वाक्य के समान है)
वाक्यम् २७ (श्लोकः):
मूल: नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम् ॥
अन्वयः: हे देव ! नैवेद्यं गृह्यताम्। मे भक्तिं हि अचलां कुरु। मे ईप्सितं वरं देहि। परत्र च परां गतिं [देहि]।
विशेष: यहाँ सम्बोधन 'हे देव' को प्रारम्भ में लाया गया है और 'देहि' क्रिया को पूर्णता के लिए जोड़ा गया है।
वाक्यम् २८ (श्लोकः):
मूल: शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च। आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ॥
अन्वयः: शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्।
(अन्वयः मूल वाक्य के समान है)
वाक्यम् ३७:
मूल: अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय 'हे देव ! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु' इति वदन् अनुधावितवान् सः ।
अन्वयः: अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् सः घृतपात्रम् आदाय 'हे देव ! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु' इति वदन् अनुधावितवान्।
विशेष: यहाँ कर्ता 'सः' को उसके उचित स्थान (मध्य में) लाया गया है।
EXAM TIP:CBSE में 'अन्वयं पूरयत' प्रश्न के लिए सही Subject → Object → Verb क्रम अनिवार्य है।(CBSE tests Anvaya directly. Marks are lost when students reproduce the original word order. The complete Anvaya for all sentences is in the premium PDF.)
SECTION 5 — शब्दार्थ
संस्कृत पद | हिंदी अर्थ | English Meaning |
भूतदया | जीवों पर दया | Compassion for living beings |
ऋजुता | सरलता / सीधापन | Simplicity |
पाषाणखण्डम् | पत्थर का टुकड़ा | Piece of stone |
शुनकः | कुत्ता | Dog |
आक्रोशम् | क्रोध / चिल्लाना | Anger / Barking loudly |
मातुलगृहम् | मामा का घर | Maternal uncle's house |
मातामही | नानी | Maternal grandmother |
आलिङ्गनम् | गले मिलना | Hugging / Embracing |
प्रसवित्री | जन्म देने वाली | Mother / One who gives birth |
सुहृत् | मित्र | Friend |
निमील्य (नि+मील्+ल्यप्) | बंद करके (आँखें) | Having closed (eyes) |
बुभुक्षितः | भूखा | Hungry |
अपहृत्य (अप+हृ+ल्यप्) | चुराकर | Having stolen |
पलायितवान् | भाग गया | Ran away / Fled |
उदरवेदना | पेट दर्द | Stomach ache |
अनुधावितवान् | पीछे दौड़ा | Chased |
आविर्भूतः | प्रकट हुआ | Appeared |
प्रमादम् | भूल / गलती | Mistake / Negligence |
कायेन | शरीर से | By body |
निकषा | पास / समीप | Near |
SECTION 6 — हिंदी अनुवाद
१. भारत देश बहुत से ब्रह्मर्षियों और महात्माओं की भूमि है।
२. उनके चरित्र पूरी दुनिया के लिए प्रेरणा के स्रोत हैं।
३. उनके चरित्रों में कदम-कदम पर जीवों पर दया, समानता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, सरलता और भाईचारा जैसे जीवन मूल्य पाए जाते हैं।
४. महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा नामदेव महाराज ने अपने व्यवहार से करुणा का एक महान आदर्श प्रस्तुत किया।
५. उन्होंने न केवल सर्वव्यापी ईश्वर का कीर्तन किया, बल्कि सभी जीवों में भगवान के दर्शन भी किए।
६. संत नामदेव महाराज के जीवन की एक शिक्षाप्रद घटना यहाँ प्रस्तुत की गई है, जिसे पढ़कर हमारा जीवन बदल सकता है।
७. कपिल और माधवी छुट्टियों में अपने मामा के घर गए।
८. वहाँ खेलते समय उन्होंने एक कुत्ते को देखा।
९. उसे देखकर वे हाथ में पत्थर का टुकड़ा लेकर उसे मारने दौड़े।
१०. कुत्ता डर के मारे ज़ोर-ज़ोर से भौंकते हुए तेज़ी से भाग गया।
११. यह देखकर कपिल और माधवी ज़ोर से हँसे।
१२. नानी ने इस घटना को दूर से देखा और उन दोनों को बुलाया।
१३. नानी ने कहा - "अरे कपिल! माधवी! तुम दोनों क्या कर रहे हो?"
१४. कपिल ने कहा - "नानी! देखिए ना। वह कुत्ता हमारे खेल के बीच में बार-बार घुसकर हमें परेशान कर रहा था। इसलिए हमने उसे अच्छी तरह दंड दिया।"
१५. नानी बोलीं - "बच्चों, अब खेलना बंद करो। क्या तुम कहानी सुनना चाहते हो?"
१६. "कहानी! मुझे कहानी बहुत पसंद है" ऐसा कहते हुए दोनों ने नानी को गले लगा लिया।
१७. नानी ने कहा - "बैठो और ध्यान से सुनो। हमारी भारत भूमि अनेक मनुष्य रूपी रत्नों, राजर्षियों और ब्रह्मर्षियों को जन्म देने वाली है।"
१८. "बहुत से सत्पुरुषों ने अपने कर्मों से अपना जन्म सार्थक किया है। क्या तुम महात्मा नामदेव को जानते हो?"
१९. माधवी ने कहा - "हाँ। मैंने सुना है कि उनके कीर्तन में स्वयं भगवान पांडुरंग ने नृत्य किया था। क्या यह सच है?"
२०. नानी बोलीं - "हाँ। उन्हीं पवित्र चरित्र वाले और पांडुरंग के मित्र नामदेव महाराज की यह कहानी है। नामदेव न केवल पांडुरंग के प्रिय भक्त थे बल्कि उनके प्रिय मित्र भी थे।"
२१. "भगवान पांडुरंग नामदेव के प्रिय मित्र थे। नामदेव प्रतिदिन पांडुरंग को नैवेद्य (भोग) अर्पित करके, उन्हें भोजन कराने के बाद ही स्वयं अन्न ग्रहण करते थे।"
२२. "उनके गुरु विसोबा थे। विसोबा ने उन्हें सिखाया था कि 'ईश्वर केवल मंदिर में नहीं होता, बल्कि सभी जीवों में उसका निवास होता है।"
२३. "इसलिए उस सर्वव्यापी ईश्वर की पूजा करो'।"
२४. कपिल ने पूछा - "नानी! क्या सच में ईश्वर सभी जीवों में निवास करता है?"
२५. नानी ने कहा - "हाँ, सुनो बेटा! नामदेव प्रतिदिन बहुत श्रद्धा, निष्ठा और भक्ति के साथ नैवेद्य की थाली लेकर मंदिर जाते थे।"
२६. "एक बार उन्होंने नैवेद्य की थाली लेकर मूर्ति के सामने रखी। आँखें बंद करके प्रार्थना की -"
२७. "हे देव! नैवेद्य ग्रहण करें, मेरी भक्ति को अटल बनाएँ। मुझे मेरा मनचाहा वरदान दें और मृत्यु के बाद मोक्ष प्रदान करें।"
२८. "शक्कर के टुकड़े, मिठाइयाँ, दही, दूध और घी, तथा खाने योग्य सभी प्रकार के भोजन रूपी नैवेद्य को स्वीकार करें।"
२९. "मंत्र का उच्चारण करके और श्रद्धा से प्रणाम करके उन्होंने आँखें खोलीं।"
३०. "आश्चर्य! सामने रखी थाली में रोटी नहीं थी।"
३१. माधवी ने पूछा - "क्या पांडुरंग आकर खा गए?"
३२. नानी बोलीं - "नहीं। कोई भूखा कुत्ता आकर रोटी मुँह में दबाकर भाग गया था।"
३३. कपिल ने कहा - "धिक्कार है कुत्ते को! नानी! देखिए, कुत्ते दुष्ट ही होते हैं।"
३४. नानी ने कहा - "बच्चों, सुनो। नामदेव उस कुत्ते के पीछे दौड़े।"
३५. "नामदेव क्रोध से नहीं दौड़े, बल्कि वे करुणा (दया) से दौड़े। हाथ में कोई लाठी या पत्थर लेकर नहीं, बल्कि घी का बर्तन लेकर दौड़े।"
३६. "महात्मा नामदेव को यह चिंता थी कि यदि कुत्ता सूखी रोटी खाएगा तो उसके पेट में दर्द होगा।"
३७. "इसलिए उसे पीड़ा न हो, यह सोचकर घी का बर्तन लेकर 'हे देव! सूखी रोटी मत खाइए, घी भी ले लीजिए' ऐसा कहते हुए वे उसके पीछे दौड़े।"
३८. "दौड़ता हुआ कुत्ता गायब हो गया। उसके स्थान पर भगवान पांडुरंग प्रकट हो गए।"
३९. "उन्होंने नामदेव से कहा - 'वत्स नामदेव! तुम परीक्षा में पास हो गए।"
४०. "'ईश्वर सभी जीवों में निवास करता है' गुरु के इस उपदेश को तुमने केवल सुना ही नहीं, बल्कि उसका पालन भी किया है। तुम सचमुच धन्य हो।"
४१. कपिल ने कहा - "नानी! मुझसे बहुत बड़ी भूल हो गई। मैंने बिना कारण ही कुत्ते को मारा। इससे पहले भी मैंने कई बार जीवों को परेशान किया है।"
४२. "आज मैं समझ गया कि सभी जीवों में ईश्वर निवास करता है, इसलिए मैं अब किसी को परेशान नहीं करूँगा। नानी! मुझे क्षमा कर दीजिए।"
४३. नानी बोलीं - "हमें अपने शरीर, वाणी या मन से किसी को भी पीड़ा नहीं पहुँचानी चाहिए। यही हमारा लक्ष्य होना चाहिए - 'जो सभी प्राणियों को अपने समान देखता है, वही असली ज्ञानी है।'"
SECTION 7 — English Translation
India is the land of many Brahmarshis (sages) and Mahatmas (great souls).
Their characters are a source of inspiration for the entire world.
In their lives, we find life values like compassion for all beings, equality, forgiveness, non-violence, kindness, simplicity, and brotherhood at every step.
The famous saint of Maharashtra, Namdev Maharaj, presented a great ideal of compassion through his own behavior.
He not only sang praises of the omnipresent God but also saw God in all living beings.
An educational incident from the life of Namdev Maharaj is presented here, reading which our lives may be transformed.
Kapil and Madhavi went to their maternal uncle's house during their holidays.
While playing there, they saw a dog.
Seeing it, they picked up a piece of stone in their hands and ran to hit it.
The dog ran away fast, barking loudly in fear.
Seeing this, Kapil and Madhavi laughed loudly.
The grandmother watched this incident from a distance and called them both.
The grandmother asked - "Oh Kapil! Madhavi! What are you doing?"
Kapil replied - "Grandmother! Look at that. That dog was continuously entering our game and bothering us. That's why we punished it properly."
The grandmother said - "Children, enough playing for now. Do you want to hear a story?"
Saying "Story! We love stories," both of them hugged their grandmother.
The grandmother said - "Sit down and listen carefully. Our land of India is the birthplace of many human gems, royal sages, and spiritual sages."
"Many great men have made their birth meaningful through their deeds. Do you know about the great soul Namdev?"
Madhavi said - "Yes. I have heard that Lord Pandurang himself danced during his kirtan (devotional singing). Is it true?"
The grandmother said - "Yes. This is the story of that very virtuous soul and friend of Pandurang, Namdev Maharaj. Namdev was not just a dear devotee of Pandurang, but also his dear friend."
"Lord Pandurang was Namdev's dear friend. Namdev would daily offer food (naivedya) to Pandurang, feed him, and only then consume food himself."
"His guru was Visoba. Visoba taught him that 'God doesn't just reside in the temple, but He lives in all living beings."
"Therefore, worship that omnipresent God'."
Kapil asked - "Grandmother! Does God really reside in all living beings?"
The grandmother said - "Yes, listen my child! Namdev would daily take the plate of offerings to the temple with immense faith, dedication, and devotion."
"One day, he took the offering plate and placed it in front of the idol. Closing his eyes, he prayed -"
"O Lord! Please accept this offering, make my devotion unwavering. Grant me my desired boon and give me the ultimate liberation in the afterlife."
"Please accept this offering containing sugar pieces, sweets, curd, milk, ghee, and various other edible foods."
"Chanting the mantra and bowing with faith, he opened his eyes."
"To his surprise! There was no bread (roti) in the plate kept in front."
Madhavi asked - "Did Pandurang come and eat it?"
The grandmother said - "No. A hungry dog came, grabbed the bread in its mouth, and ran away."
Kapil said - "Shame on the dog! Grandmother! See, dogs are just wicked."
The grandmother said - "Children, listen. Namdev ran behind the dog."
"Namdev didn't run in anger, instead he ran out of compassion. Not holding a stick or a stone, but holding a pot of ghee."
"The great Namdev was worried that if the dog ate dry bread, it would get a stomach ache."
"So, thinking that the dog shouldn't suffer, he took the pot of ghee and ran after it saying, 'O Lord! Don't eat dry bread, please take the ghee too'."
"The running dog disappeared. In its place, Lord Pandurang appeared."
"He said to Namdev - 'My child Namdev! You have passed the test."
"'You didn't just listen to the Guru's teaching that God resides in all beings, but you also practiced it. You are truly blessed'."
Kapil said - "Grandmother! I made a huge mistake. I hit the dog for no reason. Even before this, I have troubled animals many times."
"Today I have learned that God resides in all living beings, so I will never trouble anyone. Grandmother! Please forgive me."
The grandmother said - "We should not cause pain to anyone through our body, speech, or mind. Let this be our goal - 'He who sees all beings as his own self is a truly wise person'."
SECTION 8 — सारांश
HINDI:
प्रस्तुत कथा "आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः" में महाराष्ट्र के महान संत नामदेव के जीवन की एक प्रेरक घटना का वर्णन है। कथा की शुरुआत में कपिल और माधवी एक कुत्ते को पत्थर मारते हैं। उनकी नानी उन्हें रोककर संत नामदेव की कहानी सुनाती हैं। नानी बताती हैं कि कैसे एक बार नामदेव द्वारा भगवान पांडुरंग को अर्पित की गई रोटी एक भूखा कुत्ता मुँह में दबाकर भाग जाता है। कुत्ते को मारने के बजाय, नामदेव यह सोचकर कि सूखी रोटी खाने से कुत्ते के पेट में दर्द होगा, घी का बर्तन लेकर उसे 'भगवान' कहते हुए उसके पीछे दौड़ते हैं। नामदेव की इस करुणा को देखकर कुत्ता भगवान पांडुरंग के रूप में बदल जाता है और वे नामदेव की परीक्षा में सफल होने पर उन्हें आशीर्वाद देते हैं। यह सुनकर कपिल और माधवी अपनी गलती मानते हैं और संकल्प लेते हैं कि वे कभी किसी जीव को नहीं सताएंगे, क्योंकि सभी प्राणियों में ईश्वर का वास है।
ENGLISH:
The story "Atmavat Sarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah" narrates an inspiring incident from the life of the great Maharashtrian saint, Namdev. The narrative begins with Kapil and Madhavi throwing a stone at a dog. Their grandmother stops them and shares the story of Sant Namdev. She explains how a hungry dog once snatched the dry bread (roti) offered by Namdev to Lord Pandurang. Instead of punishing the animal, Namdev—worried that dry bread would cause a stomach ache—runs after the dog with a pot of ghee, addressing it as the 'Lord'. Moved by this profound compassion, the dog transforms into Lord Pandurang, who blesses Namdev for passing the divine test. Hearing this, the children realize their mistake and vow never to harm any living creature, understanding that God resides in everyone.
SECTION 9 — केंद्रीय भाव एवं मूल्य
9A. विषय-वस्तु सारणी
विषय | पाठ में स्पष्टीकरण |
मुख्य विषय | सर्वव्यापी ईश्वर की अवधारणा और सभी जीवों के प्रति करुणा। (The concept of omnipresent God and compassion towards all living beings.) |
शिक्षण (Pedagogy) | नानी द्वारा बच्चों को डांटने के बजाय कहानी के माध्यम से सही मार्ग दिखाना। (Guiding children through storytelling rather than scolding.) |
निष्कर्ष (Conclusion) | जो दूसरों के दुःख को अपना समझता है, वही सच्चा ज्ञानी है। (One who feels the pain of others as their own is truly wise.) |
9B. मानवीय एवं सांस्कृतिक मूल्य
भूतदया / करुणा (जीवों पर दया / Compassion for all beings)
नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्।
यह मूल्य हमें सिखाता है कि हमें मूक जानवरों और सभी जीवों के प्रति दया और प्रेम का भाव रखना चाहिए।
(Teaches kindness and empathy towards animals and all living creatures.)
अहिंसा (अहिंसा / Non-violence)
अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्।
हमें अपने शरीर, मन या वचनों से किसी भी प्राणी को कभी भी कोई नुकसान या पीड़ा नहीं पहुँचानी चाहिए।
(Promotes non-violence in thought, word, and action.)
समता (समानता / Equality)
आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।
सभी जीवों में उसी एक ईश्वर का अंश है, इसलिए सबको अपने समान मानना ही वास्तविक ज्ञान है।
(Highlights that recognizing the divine in every creature is the mark of true wisdom.)
EXAM TIP:मूल्यपरक प्रश्न 2-4 अंकों के लिए नियमित आते हैं।Always name the value in Sanskrit first.
SECTION 10 — पात्र परिचय (Character Sketches)
१. नामदेवः (Namdev)
SANSKRIT:
नामदेवः महाराष्ट्रस्य एकः महान् सन्तः, पाण्डुरङ्गस्य च प्रियमित्रम् आसीत्। तस्य मुख्यगुणाः करुणा, भूतदया, भगवद्भक्तिः च आसन्। पाठे सः एकस्य शुनकस्य प्राणरक्षार्थं स्वस्य नैवेद्यम् अपि त्यजति। प्रमाणम् - "सः करुणया धावितवान्।"
हिंदी अनुवाद:
नामदेव महाराष्ट्र के एक महान संत और पांडुरंग के प्रिय मित्र थे। उनके मुख्य गुण करुणा, जीवों पर दया और भगवान की भक्ति थे। पाठ में वे एक कुत्ते को सूखी रोटी से होने वाली पीड़ा से बचाने के लिए घी लेकर उसके पीछे दौड़ते हैं।
English:
Namdev was a great saint from Maharashtra and a dear friend of Lord Pandurang. His core virtues were profound compassion, kindness to animals, and devotion. In the story, he runs after a dog with ghee to save it from a stomach ache.
२. मातामही (Grandmother)
SANSKRIT:
मातामही एका बुद्धिमती वात्सल्यपूर्णा च वृद्धा अस्ति। सा बालौ दण्डयितुं विहाय कथामध्यमेन नैतिकमूल्यानि पाठयति। तस्याः भूमिकया बालकानां जीवनं परिवर्तितम्। प्रमाणम् - "कथां श्रोतुम् इच्छतः वा?"
हिंदी अनुवाद:
नानी एक समझदार और प्रेम करने वाली बुजुर्ग महिला हैं। वे बच्चों को दंड देने के बजाय कहानी के माध्यम से नैतिक मूल्य सिखाती हैं। उनकी भूमिका के कारण बच्चों का जीवन बदल जाता है।
English:
The grandmother is a wise and affectionate elder. Instead of punishing the children, she teaches them moral values through an engaging story, which ultimately transforms their perspective.
३. कपिलः एवं माधवी (Kapil and Madhavi - Supporting Characters)
SANSKRIT:
कपिलः माधवी च चञ्चलौ बालौ स्तः। तौ अज्ञानेन शुनकं पाषाणेन ताडयतः, परन्तु मातामह्याः कथां श्रुत्वा स्वीयम् अपराधं स्वीकुरुतः।
हिंदी अनुवाद:
कपिल और माधवी चंचल बच्चे हैं। वे अज्ञानता में कुत्ते को पत्थर मारते हैं, लेकिन नानी की कहानी सुनकर अपनी गलती मान लेते हैं और जीवन में अहिंसा का संकल्प लेते हैं।
English:
Kapil and Madhavi are playful children who ignorantly throw stones at a dog. However, after listening to their grandmother's story, they realize their mistake and vow to practice non-violence.
SECTION 11 — गद्यांश आधारित प्रश्न
गद्यांशः १
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ । शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान् । तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ । मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च ।
प्र.(i) — अर्थबोध (1 mark):
बालकौ कुत्र गतवन्तौ आस्ताम्?
(क) विद्यालयम् (ख) मातुलगृहम्
(ग) उद्यानम् (घ) मन्दिरम्
उत्तरम्: (ख)
हिंदी: गद्यांश की पहली पंक्ति के अनुसार कपिल और माधवी छुट्टियों में 'मातुलगृह' (मामा के घर) गए थे।
English: According to the first line, the children went to their maternal uncle's house (Matulagriham).
प्र.(ii) — अन्वय पूर्तिः (1 mark):
मञ्जूषातः पदं चित्वा अन्वयं पूरयत —
[ उच्चैः / पाषाणखण्डं / धावितवान् ]
तं दृष्ट्वा _______ हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ।
उत्तरम्: पाषाणखण्डं
हिंदी: उन्होंने हाथ में 'पत्थर का टुकड़ा' (पाषाणखण्डं) लिया था।
English: They picked up a 'piece of stone' in their hands.
प्र.(iii) — शब्दार्थ (1 mark):
'शुनकः' इति पदस्य अर्थः अस्ति —
(क) बिडालः (ख) अश्वः
(ग) कुक्कुरः (घ) वानरः
उत्तरम्: (ग)
हिंदी: शुनक का अर्थ कुत्ता (कुक्कुरः) होता है।
English: Sunakah means a dog.
प्र.(iv) — प्रश्ननिर्माणम् (1 mark):
अधोलिखितवाक्ये रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्नं रचयत —
शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान् ।
उत्तरम्: शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् कथं धावितवान्?
हिंदी: 'वेगेन' (तेज़ी से) एक क्रिया-विशेषण है, इसलिए 'कथम्' (कैसे) का प्रयोग होगा।
English: 'Vegena' specifies the manner of running, so 'Katham' (how) is used to frame the question.
गद्यांशः २
नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लगुडं, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा । महात्मनः नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय 'हे देव ! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु' इति वदन् अनुधावितवान् सः । धावन् शुनकः अदृश्यः जातः । तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः।
प्र.(i) — अर्थबोध (1 mark):
शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतः?
(क) मातामही (ख) पाण्डुरङ्गः
(ग) विसोबा (घ) कपिलः
उत्तरम्: (ख)
हिंदी: गद्यांश के अंत में स्पष्ट है कि कुत्ते की जगह भगवान पांडुरंग प्रकट हुए।
English: Lord Pandurang appeared in place of the running dog.
प्र.(ii) — अन्वय पूर्तिः (1 mark):
मञ्जूषातः पदं चित्वा अन्वयं पूरयत —
[ पाषाणखण्डम् / करुणया / उदरवेदना ]
नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः _______ धावितवान्।
उत्तरम्: करुणया
हिंदी: नामदेव क्रोध से नहीं, बल्कि 'करुणा से' (करुणया) दौड़े थे।
English: Namdev ran not with anger, but with 'compassion' (karunaya).
प्र.(iii) — शब्दार्थ (1 mark):
'आविर्भूतः' इति पदस्य अर्थः अस्ति —
(क) लुप्तः जातः (ख) मृतः
(ग) प्रत्यक्षः जातः (घ) निद्रितः
उत्तरम्: (ग)
हिंदी: आविर्भूत का अर्थ है 'प्रकट होना' या 'प्रत्यक्ष होना'।
English: Aavirbhutah means to appear or become visible.
प्र.(iv) — प्रश्ननिर्माणम् (1 mark):
अधोलिखितवाक्ये रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्नं रचयत —
नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् शुनकस्य उदरवेदना भवेत्।
उत्तरम्: नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् शुनकस्य का भवेत्?
हिंदी: 'उदरवेदना' स्त्रीलिंग शब्द है, इसलिए 'का' (क्या) का प्रयोग होगा।
English: 'Udaravedana' is a feminine noun, so 'Kaa' is used to frame the question.
SECTION 12 — लघु उत्तरीय प्रश्न (3 Marks)
प्र१. मातामही कपिलं माधवीं च किमर्थं तर्जितवती/आहूतवती?
मूल बिंदु 1 (VP1): शुनकस्य ताडनम् (Beating the dog)
मूल बिंदु 2 (VP2): शिक्षाप्रदानम् (To impart a moral lesson)
उत्तरम् (Sanskrit):
यदा मातामही दूरात् दृष्टवती यत् कपिलः माधवी च पाषाणखण्डेन कञ्चन शुनकं मारयितुं धावन्तौ आस्ताम्, तदा सा तौ आहूतवती। सा बालौ कथामाध्यमेन भूतदयाम् अहिंसां च पाठयितुम् इच्छति स्म।
हिंदी अनुवाद:
जब नानी ने दूर से देखा कि कपिल और माधवी पत्थर के टुकड़े से एक कुत्ते को मारने दौड़ रहे थे, तब उन्होंने उन दोनों को बुलाया। वह बच्चों को कहानी के माध्यम से जीवों पर दया और अहिंसा का पाठ पढ़ाना चाहती थीं।
English:
When the grandmother saw from a distance that Kapil and Madhavi were running to hit a dog with a stone, she called them. She wanted to teach the children about compassion for animals and non-violence through a story.
प्र२. नामदेवः घृतपात्रम् आदाय किमर्थं धावितवान्?
मूल बिंदु 1 (VP1): शुष्करोटिकया उदरवेदना (Stomach ache from dry bread)
मूल बिंदु 2 (VP2): शुनके ईश्वरदर्शनम् (Seeing God in the dog)
उत्तरम् (Sanskrit):
यदा बुभुक्षितः शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्, तदा नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् शुष्करोटिकया शुनकस्य उदरवेदना भवेत्। अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् सः घृतपात्रम् आदाय धावितवान्।
हिंदी अनुवाद:
जब भूखा कुत्ता सूखी रोटी चुराकर भाग गया, तब नामदेव को चिंता हुई कि सूखी रोटी खाने से कुत्ते के पेट में दर्द होगा। इसलिए उसे कोई पीड़ा न हो, यह सोचकर वे घी का बर्तन लेकर उसके पीछे दौड़े।
English:
When the hungry dog ran away with the dry bread, Namdev worried that eating dry bread would give the dog a stomach ache. Therefore, not wanting the dog to suffer, he ran after it with a pot of ghee.
प्र३. पाण्डुरङ्गः नामदेवं किम् उक्तवान्?
मूल बिंदु 1 (VP1): परीक्षायाम् उत्तीर्णः (Passed the test)
मूल बिंदु 2 (VP2): गुरूपदेशस्य पालनम् (Followed the Guru's teaching)
उत्तरम् (Sanskrit):
शुनकस्य स्थाने आविर्भूतः पाण्डुरङ्गः नामदेवम् उक्तवान् यत् – "वत्स नामदेव ! भवान् परीक्षायाम् उत्तीर्णः। 'ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति' इति गुरूपदेशं भवान् न केवलं श्रुतवान् अपि तु तस्य अनुपालनम् अपि कृतवान्।"
हिंदी अनुवाद:
कुत्ते के स्थान पर प्रकट हुए भगवान पांडुरंग ने नामदेव से कहा कि - "बेटा नामदेव! तुम परीक्षा में पास हो गए हो। 'ईश्वर सभी जीवों में निवास करता है' गुरु के इस उपदेश को तुमने केवल सुना ही नहीं बल्कि उसका पालन भी किया है।"
English:
Appearing in place of the dog, Lord Pandurang told Namdev - "My child Namdev! You have passed the test. You not only listened to the Guru's teaching that 'God resides in all living beings', but you also practically followed it."
प्र४. 'आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः' अस्य कः भावः?
मूल बिंदु 1 (VP1): समताभावः (Feeling of equality)
मूल बिंदु 2 (VP2): अन्येषां दुःखस्य अनुभूतिः (Feeling others' pain)
उत्तरम् (Sanskrit):
अस्य भावः अस्ति यत् ज्ञानी मनुष्यः सर्वदा सर्वेषु जीवेषु स्वम् एव पश्यति। यथा स्वस्य कष्टं बाधते, तथैव सः अन्येषां प्राणिनां कष्टमपि अनुभवति। अतः सः कस्यापि पीडां न जनयति।
हिंदी अनुवाद:
इसका भाव यह है कि सच्चा ज्ञानी मनुष्य हमेशा सभी जीवों में खुद को ही देखता है। जैसे उसे अपना दुख तकलीफ देता है, वैसे ही वह अन्य प्राणियों के दुख को भी महसूस करता है। इसलिए वह कभी किसी को पीड़ा नहीं पहुँचाता।
English:
The meaning is that a truly wise person always sees their own self in all living beings. Just as their own pain hurts them, they feel the pain of other creatures as well. Therefore, they never cause harm to anyone.
SECTION 13 — दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (5 Marks)
प्र१. महात्मनः नामदेवस्य चरित्र-चित्रणम् उदाहरणैः सह स्पष्टीकुरुत।
मूल बिंदु 1 (VP1): पाण्डुरङ्गस्य भक्तः मित्रं च (Devotee and friend of Pandurang)
मूल बिंदु 2 (VP2): जीवेषु भगवद्दर्शनम् (Seeing God in living beings)
मूल बिंदु 3 (VP3): अगाधा करुणा (Profound compassion)
मूल बिंदु 4 (VP4): गुरूपदेशस्य परिपालनम् (Obedience to Guru's teachings)
उत्तरम् (Sanskrit):
महात्मा नामदेवः महाराष्ट्रस्य एकः प्रथितः सन्तः आसीत्। सः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य भक्तः अपि तु तस्य प्रियमित्रम् अपि आसीत्। तस्य चरित्रे करुणायाः दयायाः च महान् आदर्शः दृश्यते। तस्य गुरुः विसोबा तम् उपदिष्टवान् यत् "ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति।" नामदेवः एतस्य उपदेशस्य पूर्णतया पालनं कृतवान्। यदा एकः शुनकः तस्य नैवेद्यस्य शुष्करोटिकाम् अपहृत्य धावितवान्, तदा सः कोपेन न, अपि तु करुणया तस्य पृष्ठे धावितवान्। "शुनकस्य उदरवेदना मा भवतु" इति विचिन्त्य सः घृतपात्रम् आदाय गतवान्। एषा घटना तस्य अगाधां करुणां सर्वात्मकदृष्टिं च स्पष्टयति।
हिंदी अनुवाद:
महात्मा नामदेव महाराष्ट्र के एक प्रसिद्ध संत थे। वे केवल भगवान पांडुरंग के भक्त ही नहीं, बल्कि उनके प्रिय मित्र भी थे। उनके चरित्र में करुणा और दया का महान आदर्श दिखाई देता है। उनके गुरु विसोबा ने उन्हें उपदेश दिया था कि "ईश्वर सभी जीवों में निवास करता है।" नामदेव ने इस उपदेश का पूरी तरह पालन किया। जब एक कुत्ता उनके नैवेद्य की सूखी रोटी चुराकर भागा, तो वे क्रोध से नहीं, बल्कि दया से उसके पीछे भागे। "कुत्ते के पेट में दर्द न हो" यह सोचकर वे घी का बर्तन लेकर गए। यह घटना उनकी गहरी करुणा और सभी जीवों में ईश्वर देखने की दृष्टि को स्पष्ट करती है।
English:
Mahatma Namdev was a renowned saint of Maharashtra. He was not only a devotee of Lord Pandurang but also his dear friend. A great ideal of compassion and kindness is seen in his character. His guru, Visoba, taught him that "God resides in all living beings." Namdev followed this teaching completely. When a dog ran away with the dry bread from his offering, he didn't run after it in anger, but with compassion. Thinking that "the dog shouldn't get a stomach ache," he carried a pot of ghee. This incident clearly highlights his profound compassion and his vision of seeing God in everyone.
प्र२. मातामह्याः कथां श्रुत्वा कपिलस्य माधव्याः च व्यवहारे कः परिवर्तनः आगतः? कथायाः केन्द्रीयभावं स्पष्टीकुरुत।
मूल बिंदु 1 (VP1): बालकानाम् अपराधबोधः (Children's realization of guilt)
मूल बिंदु 2 (VP2): अहिंसायाः सङ्कल्पः (Vow of non-violence)
मूल बिंदु 3 (VP3): सर्वभूतेषु ईश्वरदर्शनम् (Seeing God in all beings)
मूल बिंदु 4 (VP4): पण्डितस्य यथार्थलक्षणम् (True mark of a wise person)
उत्तरम् (Sanskrit):
यदा मातामही नामदेवस्य शुनकस्य च कथां श्रावितवती, तदा कपिलः माधवी च स्वस्य अपराधं ज्ञातवन्तौ। तयोः मुखे म्लानता आसीत्। कपिलः उक्तवान् यत् अज्ञानेन सः शुनकं ताडितवान्, परन्तु अद्यप्रभृति सः कमपि न पीडयिष्यति यतः सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति। माधवी अपि एवमेव सङ्कल्पं कृतवती। अस्याः कथायाः केन्द्रीयभावः अस्ति यत् अस्माभिः कायेन, वाचा, मनसा वा कस्यापि प्राणिनः पीडा न कर्तव्या। "आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः" अर्थात् यः मनुष्यः अन्येषाम् अपि कष्टं स्वकष्टमिव अवगच्छति, स एव यथार्थरूपेण पण्डितः (ज्ञानी) अस्ति।
हिंदी अनुवाद:
जब नानी ने नामदेव और कुत्ते की कहानी सुनाई, तब कपिल और माधवी को अपनी गलती का एहसास हुआ। उनके चेहरे उतर गए थे। कपिल ने कहा कि अज्ञानता में उसने कुत्ते को मारा, लेकिन आज के बाद वह किसी को परेशान नहीं करेगा क्योंकि सभी जीवों में ईश्वर बसता है। माधवी ने भी ऐसा ही संकल्प लिया। इस कथा का केंद्रीय भाव यह है कि हमें अपने शरीर, वाणी या मन से किसी भी प्राणी को दुःख नहीं देना चाहिए। "जो सभी प्राणियों को अपने समान देखता है, वही पंडित है" अर्थात् जो मनुष्य दूसरों के कष्ट को अपने कष्ट के समान समझता है, वही वास्तव में पंडित (ज्ञानी) है।
English:
When the grandmother narrated the story of Namdev and the dog, Kapil and Madhavi realized their mistake. Their faces were filled with guilt. Kapil admitted that he hit the dog out of ignorance, but from today onwards, he will not trouble anyone because God resides in all living beings. Madhavi also made the same vow. The central theme of this story is that we should not cause pain to any creature through our body, speech, or mind. "He who sees all beings as his own self is a wise person" meaning, the person who understands the pain of others as his own is truly a wise and learned individual.
About BhashaLab
BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.
We offer:
1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
4. International English Olympiad Tuitions - All classes
5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online
Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044
Mail: info@bhashalab.com
Website: www.bhashalab.com




Comments