6. आभाळाची अम्ही लेकर - Abhalachi, amhi lekar Class 8 - Sugambharati 2

Lesson Number: ६

Lesson Title: आभाळाची अम्ही लेकरे

Author/Poet's Name: वसंत बापट

Bilingual Summary (सारांश)

मराठी:

प्रस्तुत कवितेत कवी वसंत बापट यांनी सांगितले आहे की, सर्व माणसे निसर्गाची (आभाळाची) लेकरे आहेत. विशेषतः कष्टकऱ्यांमध्ये माणुसकीचे अभंग नाते असते. त्यामुळे त्यांच्यात जात, धर्म किंवा पंथ असा कोणताही भेदभाव नसतो. 'घाम गाळून काम करणे' हेच त्यांचे इमान असून , याच एकजुटीच्या जोरावर ('कोटि कोटि बळकट बाहू' ) ते जगाला प्रगतीकडे नेतात10.

English:

In this poem, poet Vasant Bapat explains that all human beings are children of nature (the sky). Especially among the labourers, there is an unbreakable bond of humanity. Therefore, there is no discrimination among them based on caste, religion, or creed. "To work hard and sweat" is their only faith, and with this collective strength (billions of strong arms ), they pull the world forward16.

Bilingual Theme / Central Idea (मध्यवर्ती कल्पना)

मराठी:

ही कविता 'शिंग फुंकिले रणी' या काव्यसंग्रहातून घेतली आहे17. या कवितेचा मुख्य विचार 'मानवतावाद' आहे18. सर्व माणसे निसर्गाची लेकरे आहेत, त्यामुळे ती समान आहेत19. त्यांच्यात 'माणुसकीचे अभंग नाते' असून 20, जात-धर्म-पंथ यावर आधारित कोणताही भेदभाव त्यांच्यात नसतो. कष्ट करणे हाच त्यांचा धर्म 22आणि एकजुटीतून प्रगती करणे हाच त्यांचा ध्यास आहे , हा उदात्त विचार कवीने मांडला आहे.

English:

This poem is taken from the collection 'Shing Funkile Rani'25. The central theme of the poem is 'humanism'26. All people are children of nature and are therefore equal27. They share an 'unbreakable bond of humanity' 28, and there is no discrimination among them based on caste, religion, or creed2929. The noble idea presented by the poet is that working hard is their only religion 30, and achieving progress through unity is their only aspiration31.

पाठातील महत्त्वाचे मुद्दे (Key Points for Revision):

• सर्व माणसे निसर्गाची लेकरे आहेत, 'काळी माती' त्यांची आई आहे³²³².

  
  

• श्रमिकांमध्ये जात, धर्म, नाव किंवा गाव यावरून कोणताही भेदभाव नसतो³³³³.

  
  

• 'घाम गाळुनी काम करावे' हेच त्यांचे एकमेव 'इमान' (निष्ठा) आहे³⁴.

  
  

• कष्टकऱ्यांमध्ये 'माणुसकीचे अभंग नाते' असून, ते स्वतःच स्वतःचे 'भाग्यविधाते' आहेत³⁵.

  
  

• 'कोटि कोटि बळकट बाहूं'च्या (एकजुटीच्या) जोरावर ते जगाचा 'जगन्नाथ-रथ' ओढून नेतात³⁶.

  
  

Bilingual Character Sketch (पात्रांचे स्वभावचित्रण): (If Applicable)

कष्टकरी (The Labourers):

• मराठी: कवितेतील 'कष्टकरी' हे समानतावादी आहेत (त्यात जात-धर्म भेद नाही ). ते कष्टाळू आहेत (घाम गाळून काम करतात ). ते स्वाभिमानी आहेत (स्वतःला 'भाग्यविधाते' मानतात ) आणि त्यांच्यात एकजूट आहे (माणुसकीचे अभंग नाते ).

  
  

• English: The 'Labourers' in the poem are egalitarian (no discrimination of caste/religion ). They are hard-working (they work and sweat ). They are self-respecting (they call themselves 'destiny-makers' ) and they are united (share an unbreakable bond of humanity ).

  
  

Glossary (शब्दार्थ)

Poetry-Specific: ओळींचा सरळ अर्थ लिहा (For Poetry only)

आभाळाची अम्ही लेकरे, काळी माती आई

जात वेगळी नाही आम्हा धर्म वेगळा नाही ।।

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी वसंत बापट यांच्या 'आभाळाची अम्ही लेकरे' या कवितेतील आहेत. यात कवी श्रमिकांचे निसर्गाशी असलेले नाते सांगतात.

सरळ अर्थ: आम्ही सर्व कष्टकरी या मोकळ्या आभाळाची (निसर्गाची) मुले आहोत आणि ही काळी माती आमची आई आहे. त्यामुळे, आमच्यात कोणतीही वेगळी जात किंवा कोणताही वेगळा धर्म नाही, आम्ही सर्व समान आहोत.

श्रमगंगेच्या तीरावरती कष्टकऱ्यांची अमुची वसती 59नाव वेगळे नाही आम्हा गाव वेगळा नाही ।। 60

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी वसंत बापट यांच्या 'आभाळाची अम्ही लेकरे' या कवितेतील आहेत. यात कवी कष्टकऱ्यांची ओळख व त्यांच्या वस्तीबद्दल सांगतात.

सरळ अर्थ: कष्टालाच आम्ही गंगेसमान पवित्र मानतो (श्रमगंगा) आणि याच कष्टाच्या नदीच्या किनारी आम्हा कष्टकऱ्यांची वस्ती आहे. 'कष्टकरी' हेच आमचे नाव असल्याने, आम्हाला वेगळे नाव किंवा वेगळे गाव नाही.

इमान आम्हा एकच ठावे 61घाम गाळुनी काम करावे 62मार्ग वेगळा नाही आम्हा स्वर्ग वेगळा नाही ।। 63

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी वसंत बापट यांच्या 'आभाळाची अम्ही लेकरे' या कवितेतील आहेत. यात कवी श्रमिकांची जीवननिष्ठा स्पष्ट करतात.

सरळ अर्थ: आम्हाला फक्त एकच निष्ठा (इमान) माहीत आहे, ती म्हणजे प्रामाणिकपणे घाम गाळून कष्ट करणे. आमच्यासाठी या कष्टाशिवाय दुसरा कोणताही वेगळा मार्ग किंवा वेगळा स्वर्ग नाही.

माणुसकीचे अभंग नाते 64अम्हीच अमुचे भाग्यविधाते 65पंथ वेगळा नाही आम्हा संत वेगळा नाही ।। 66

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी वसंत बापट यांच्या 'आभाळाची अम्ही लेकरे' या कवितेतील आहेत. यात कवी श्रमिकांचा स्वाभिमान आणि एकीचा भाव व्यक्त करतात.

सरळ अर्थ: आमच्या सर्व कष्टकऱ्यांमध्ये माणुसकीचे कधीही न तुटणारे (अभंग) नाते आहे. आम्ही स्वतःच आमचे नशीब घडवणारे (भाग्यविधाते) आहोत, कारण आम्ही कष्टावर विश्वास ठेवतो. आमच्यासाठी माणुसकीशिवाय वेगळा पंथ किंवा वेगळा संत नाही.

कोटि कोटि हे बळकट बाहू 67जगन्नाथ-रथ ओढुन नेऊ 68आस वेगळी नाही आम्हा ध्यास वेगळा नाही ।। 69

संदर्भ: प्रस्तुत ओळी कवी वसंत बापट यांच्या 'आभाळाची अम्ही लेकरे' या कवितेतील आहेत. यात कवी कष्टकऱ्यांच्या एकजुटीची ताकद सांगतात.

सरळ अर्थ: आमचे हे करोडो बळकट हात (बाहू) एकजुटीने या जगाचा रथ (जगन्नाथ-रथ) पुढे ओढून नेतील. म्हणजेच, आम्ही आमच्या एकजुटीच्या बळावर जगाची प्रगती करू. या प्रगतीशिवाय आमची दुसरी कोणतीही इच्छा (आस) किंवा ध्यास नाही.

True or False (चूक की बरोबर) with Reasons

विधान १: कवीच्या मते कष्टकऱ्यांची आई 'काळी माती' आहे.

उत्तर: बरोबर. कारण, कवितेत "काळी माती आई" असे स्पष्ट म्हटले आहे.

विधान २: कष्टकऱ्यांची वसती गंगेच्या तीरावर आहे.

उत्तर: चूक. कारण, कवितेनुसार कष्टकऱ्यांची वसती 'श्रमगंगेच्या' तीरावरती आहे.

विधान ३: कष्टकऱ्यांना अनेक इमान माहीत आहेत.

उत्तर: चूक. कारण, कवितेत "इमान आम्हा एकच ठावे" असे म्हटले आहे.

विधान ४: कष्टकरी स्वतःला भाग्यविधाते मानतात.

उत्तर: बरोबर. कारण, कवितेत "अम्हीच अमुचे भाग्यविधाते" अशी ओळ आहे.

विधान ५: कष्टकऱ्यांचे बाहू बळकट नाहीत.

उत्तर: चूक. कारण, कवीने "कोटि कोटि हे बळकट बाहू" असा उल्लेख केला आहे74.

Personal Opinion (स्वमत):

प्रश्न १: 'आभाळाची अम्ही लेकरे, काळी माती आई' 75 या ओळीचा तुम्हाला समजलेला अर्थ स्पष्ट करा.

उत्तर:

'आभाळाची अम्ही लेकरे' 76ही कविता कवी वसंत बापट 77यांनी लिहिली असून, यात त्यांनी सर्व माणसे निसर्गाची लेकरे आहेत हा मानवतावादी विचार मांडला आहे78.

माझ्या मते, या ओळीचा अर्थ असा आहे की, सर्व माणसे एकाच आभाळाखाली जन्माला आली आहेत, त्यामुळे ती एकाच निसर्गाची (आभाळाची) लेकरे आहेत. ज्या मातीत ते कष्ट करतात, जी माती त्यांचे पोषण करते, ती 'काळी माती' त्यांच्या आईसमान आहे⁷⁹. आई जसा आपल्या लेकरांमध्ये भेदभाव करत नाही, तसेच निसर्गही (माती आणि आभाळ) माणसांमध्ये जात-धर्मावरून भेदभाव करत नाही.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: निसर्गाची लेकरे, काळी माती, आईचे नाते, भेदभाव नाही, समानता, श्रमिकांचे जीवन.

प्रश्न २: 'अम्हीच अमुचे भाग्यविधाते' 80 हा विचार कवीने का मांडला असावा, असे तुम्हांस वाटते?

उत्तर:

'आभाळाची अम्ही लेकरे' 81या कवितेत कवी वसंत बापट 82 यांनी कष्टकऱ्यांच्या स्वाभिमानी वृत्तीचे वर्णन केले आहे.

'अम्हीच अमुचे भाग्यविधाते' ⁸³ असे कष्टकरी म्हणतात, कारण ते त्यांच्या नशिबावर अवलंबून राहत नाहीत. ते 'घाम गाळुनी काम करावे' ⁸⁴ या तत्त्वावर विश्वास ठेवतात. स्वतःच्या 'बळकट बाहूंवर' ⁸⁵ आणि कष्टावर त्यांचा विश्वास आहे. त्यांना माहित आहे की, प्रामाणिक कष्ट केले, तरच प्रगती होईल. म्हणूनच, ते स्वतःच स्वतःचे नशीब घडवतात, या अर्थाने ते 'भाग्यविधाते' आहेत.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: भाग्यविधाते, स्वाभिमान, स्वतःच्या कष्टावर विश्वास, घाम गाळून काम करणे, नशिबावर अवलंबून न राहणे.

प्रश्न ३: 'जगन्नाथ-रथ ओढुन नेऊ' 86 यातून कष्टकऱ्यांच्या एकजुटीचे महत्त्व कसे दिसून येते?

उत्तर:

'आभाळाची अम्ही लेकरे' 87या कवितेत कवी वसंत बापट 88यांनी कष्टकऱ्यांच्या एकजुटीची ताकद 'कोटि कोटि हे बळकट बाहू' 89 या शब्दांतून दाखवली आहे.

'जगन्नाथ-रथ' ⁹⁰ हे जगाच्या प्रगतीचे प्रतीक आहे. हा प्रगतीचा रथ एक-दोन माणसे ओढू शकत नाहीत. यासाठी 'कोटि कोटि बळकट बाहू' ⁹¹ म्हणजेच करोडो कष्टकऱ्यांच्या एकजुटीची गरज असते. जेव्हा हे सर्व श्रमिक 'माणुसकीच्या अभंग नात्याने' ⁹² एकत्र येऊन काम करतात, तेव्हाच जगाची प्रगती होऊ शकते. त्यामुळे या ओळीतून कष्टकऱ्यांच्या एकजुटीचे अनन्यसाधारण महत्त्व दिसून येते.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: एकजूट, कोटि कोटि बाहू, जगन्नाथ-रथ, प्रगती, श्रमिकांची ताकद, माणुसकीचे नाते.

प्रश्न ४: 'श्रमगंगेच्या तीरावरती' 93 या शब्दसमूहातील कवीची कल्पना तुमच्या शब्दांत सांगा.

उत्तर:

'आभाळाची अम्ही लेकरे' 94या कवितेत कवी वसंत बापट 95 यांनी श्रमिकांच्या कष्टाला दिलेली ही एक सुंदर उपमा आहे.

गंगा नदी ही भारतीय संस्कृतीत पवित्र मानली जाते. कवीने श्रमिकांच्या 'श्रमा'ला (कष्टाला) 'गंगेची' उपमा दिली आहे. जशी गंगा नदी पवित्र आहे, तसेच कष्टकऱ्यांचे श्रम देखील पवित्र आहेत. आणि जसे गंगेच्या किनारी (तीरावर) संस्कृती वसते, तसेच या श्रमाच्या गंगेच्या किनारी 'कष्टकऱ्यांची वसती' ⁹⁶ वसलेली आहे. कष्टाला दिलेले हे पावित्र्य आणि महत्त्व या कल्पनेतून व्यक्त होते.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: श्रमगंगा, कष्टाचे पावित्र्य, गंगेची उपमा, कष्टकऱ्यांची वसती, श्रमाचे महत्त्व.

प्रश्न ५: कवितेतून मिळणारा 'मानवतावादी संदेश' तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर:

कवी वसंत बापट 97यांनी 'आभाळाची अम्ही लेकरे' 98या कवितेतून एक अत्यंत उदात्त आणि 'मानवतावादी संदेश' दिला आहे99.

कवितेतील कष्टकरी सांगतात की, त्यांची 'जात वेगळी नाही' किंवा 'धर्म वेगळा नाही'¹⁰⁰. त्यांच्यात फक्त 'माणुसकीचे अभंग नाते' ¹⁰¹ आहे. हाच खरा मानवतावाद आहे. जगात जात, धर्म, पंथ, गाव यावरून होणारा भेदभाव विसरून, सर्व माणसांनी 'माणुसकी' हाच एकमेव धर्म पाळावा. कष्टावर विश्वास ठेवावा आणि एकजुटीने जगाच्या प्रगतीसाठी हातभार लावावा, हाच संदेश या कवितेतून मिळतो.

उत्तर लिहिताना वापरावे असे महत्त्वाचे शब्द: मानवतावादी संदेश, माणुसकीचे अभंग नाते, जात-धर्म-भेदभाव नाही, समानता, एकजूट, उदात्त विचार.

Bilingual Poetry Appreciation (रसग्रहण) (For Poetry only)

मराठी:

• कवितेचे कवी: वसंत बापट

  
  

• कवितेचा विषय: ही कविता कष्टकरी लोकांच्या (श्रमिक) जीवनावर, त्यांच्यातील एकजुटीवर आणि त्यांच्या कष्टाच्या प्रतिष्ठेवर आधारित आहे.

• मध्यवर्ती कल्पना: सर्व श्रमिक (माणसे) निसर्गाची लेकरे आहेत ¹⁰³, त्यांच्यात 'माणुसकीचे अभंग नाते' आहे¹⁰⁴. जात, धर्म, पंथ असा कोणताही भेदभाव त्यांच्यात नसतो¹⁰⁵¹⁰⁵. 'घाम गाळून काम करणे' ¹⁰⁶हेच त्यांचे इमान असून, याच एकजुटीने ते जगाची प्रगती करतात ¹⁰⁷, हा मानवतावादी संदेश ¹⁰⁸ कवितेची मध्यवर्ती कल्पना आहे.

  
  

• आवडलेली ओळ: "माणुसकीचे अभंग नाते । अम्हीच अमुचे भाग्यविधाते ।" ¹⁰⁹

  
  

• कविता आवडण्याचे कारण: ही कविता श्रमिकांचा स्वाभिमान ('भाग्यविधाते' ¹¹⁰) आणि त्यांची एकी ('अभंग नाते' ¹¹¹) यांचे प्रभावी वर्णन करते. 'श्रमगंगा' ¹¹² सारखी प्रतिमा कष्टाचे महत्त्व दाखवते. कवितेतील मानवतावादी ¹¹³ आणि समानतेचा संदेश मनाला भावतो.

  
  

English:

• Poet: Vasant Bapat ¹¹⁴

  
  

• Subject of the Poem: This poem is based on the life of labourers (श्रमिक), their unity, and the dignity of their hard work.

• Central Idea: All labourers (people) are children of nature ¹¹⁵, and they share an 'unbreakable bond of humanity'¹¹⁶. There is no discrimination among them based on caste, religion, or creed¹¹⁷¹¹⁷. "To work and sweat" ¹¹⁸is their only faith, and with this unity, they bring progress to the world¹¹⁹. This humanist message ¹²⁰ is the central idea of the poem.

  
  

• Favourite Line: "माणुसकीचे अभंग नाते । अम्हीच अमुचे भाग्यविधाते ।" ¹²¹ (Ours is an unbreakable bond of humanity / We are the creators of our own destiny.)

  
  

• Why I like the poem: This poem effectively describes the self-respect ('destiny-makers' ¹²²) and unity ('unbreakable bond' ¹²³) of the labourers. It highlights the importance of hard work through terms like 'Shramganga' (River of Labour)¹²⁴. The humanist ¹²⁵ and egalitarian message of the poem is very appealing.

  
  

मागील बोर्ड परीक्षेत आलेले प्रश्न (Previous Years' Board Questions):

(टीप: हे प्रश्न कवितेच्या स्वाध्यायावर आधारित व परीक्षेच्या स्वरूपाचे आहेत.)

प्रश्न १: कवितेतील 'आत्मविश्वास' व्यक्त करणाऱ्या काव्यपंक्ती लिहा.

उत्तर:

'आभाळाची अम्ही लेकरे' या कवितेत कवी वसंत बापट यांनी श्रमिकांच्या स्वाभिमानी वृत्तीचे वर्णन केले आहे.

कवितेतील आत्मविश्वास व्यक्त करणाऱ्या काव्यपंक्ती पुढीलप्रमाणे आहेत:

१. "माणुसकीचे अभंग नाते । अम्हीच अमुचे भाग्यविधाते ।"

२. "कोटि कोटि हे बळकट बाहू । जगन्नाथ-रथ ओढुन नेऊ ।"

प्रश्न २: कवितेतील 'ऐक्याचा संदेश' देणाऱ्या काव्यपंक्ती लिहा.

उत्तर:'आभाळाची अम्ही लेकरे'या कवितेत कवी वसंत बापट यांनी श्रमिकांमधील एकतेचा मानवतावादी संदेश दिला आहे.

कवितेतील ऐक्याचा संदेश देणाऱ्या काव्यपंक्ती पुढीलप्रमाणे आहेत:

१. "जात वेगळी नाही आम्हा धर्म वेगळा नाही ।।"

२. "नाव वेगळे नाही आम्हा गाव वेगळा नाही ।।"

३. "माणुसकीचे अभंग नाते"

४. "पंथ वेगळा नाही आम्हा संत वेगळा नाही ।।"

प्रश्न ३: "आभाळाची अम्ही लेकरे, काळी माती आई । जात वेगळी नाही आम्हा धर्म वेगळा नाही ।।" 140 या ओळींतील भाव तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर:'आभाळाची अम्ही लेकरे' 141या कवितेत कवी वसंत बापट 142 यांनी कष्टकरी आणि निसर्ग यांचे अतूट नाते स्पष्ट केले आहे.

या ओळींचा भाव असा आहे की, आम्ही सर्व कष्टकरी एकाच आभाळाची (निसर्गाची) मुले आहोत ¹⁴³आणि ही 'काळी माती', जी आमचे पालनपोषण करते, ती आमची 'आई' आहे¹⁴⁴. ज्याप्रमाणे आई आपल्या मुलांमध्ये भेदभाव करत नाही, त्याचप्रमाणे आम्ही निसर्गाची लेकरे असल्याने आमच्यात 'जात' किंवा 'धर्म' असा कोणताही भेदभाव नाही; आम्ही सर्व समान आहोत¹⁴⁵.

प्रश्न ४: "इमान आम्हा एकच ठावे । घाम गाळुनी काम करावे ।।" 146 या ओळींतील भाव तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर:'आभाळाची अम्ही लेकरे'या कवितेत कवी वसंत बापट यांनी कष्टकऱ्यांचे जीवनतत्वज्ञान आणि त्यांची प्रामाणिक निष्ठा स्पष्ट केली आहे.

या ओळींचा भाव असा आहे की, आम्हा कष्टकऱ्यांना आयुष्यात फक्त एकच 'इमान' (निष्ठा) माहीत आहे¹⁴⁹. ती निष्ठा म्हणजे 'घाम गाळून' प्रामाणिकपणे 'काम करणे'. आमच्यासाठी कष्टाला पर्याय नाही. कष्ट करणे हाच आमचा 'मार्ग' आहे आणि तेच आमच्यासाठी 'स्वर्ग' आहे. प्रामाणिक मेहनत हेच आमचे एकमेव जीवनध्येय आहे.

प्रश्न ५: 'माणुसकीचे अभंग नाते अम्हीच अमुचे भाग्यविधाते' या काव्यपंक्तीतून कवीने सूचित केलेला विचार तुमच्या शब्दांत मांडा.

उत्तर: 'आभाळाची अम्ही लेकरे' या कवितेत कवी वसंत बापट यांनी श्रमिकांची जीवनमूल्ये सांगितली आहेत.

या पंक्तींतून कवीने सूचित केले आहे की, कष्टकरी लोकांमध्ये जात-धर्माच्या पलीकडचे, 'माणुसकीचे' एक कधीही न तुटणारे 'अभंग नाते' असते. ते सर्व समान आहेत. दुसरा विचार असा की, हे श्रमिक स्वाभिमानी आहेत. ते नशिबाच्या आहारी न जाता, स्वतःच्या कष्टावर आणि 'बळकट बाहूंवर' विश्वास ठेवतात. ते स्वतःच स्वतःचे नशीब घडवतात, म्हणून ते 'अमुचे भाग्यविधाते' आहेत.

About BhashaLab

BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.

We offer:

1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi

3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards

4. International English Olympiad Tuitions - All classes

5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above

6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online

Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044

Mail: info@bhashalab.com

Website: www.bhashalab.com

Found any mistakes or suggestions? Click here to send us your feedback!