7. उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् -Upayam Cintayet Prajnastathapayam Ca Cintayet - Class 9 - Sharada
- Jun 11
- 21 min read
Updated: Jun 15

SECTION 1 — पाठ परिचय
विवरण | जानकारी |
पाठ का नाम: | उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् (Upāyaṃ Cintayet Prājñastathāpāyaṃ Ca Cintayet) |
विधा: | गद्य पाठ — कथा (नीतिकथा) |
स्रोत/ग्रंथ: | पञ्चतन्त्रम् (मित्रभेदः) |
लेखक: | पण्डितः विष्णुशर्मा |
पाठ्यपुस्तक: | शारदा, NCERT कक्षा 9 संस्कृत, 2026-27 |
परीक्षा खंड: | खंड-घ (साहित्य) — 25-30 अंक |
SECTION 2 — 1. लेखक/स्रोत परिचय
SANSKRIT:
अस्य पाठस्य स्रोतः पञ्चतन्त्रम् इति विश्वप्रसिद्धः कथाग्रन्थः अस्ति। अस्य रचयिता पण्डितः विष्णुशर्मा अस्ति। पञ्चतन्त्रे पञ्च तन्त्राणि सन्ति, तेषु 'मित्रभेदः' इति प्रथमं तन्त्रम् अस्ति। तस्मात् एव इयं कथा सङ्कलिता। मूर्खराजकुमारान् व्यावहारिकनीतिशास्त्रं पाठयितुम् अस्य ग्रन्थस्य रचना अभवत्। अस्य पाठस्य महत्त्वं विवेकेन, दूरदृष्ट्या च कार्यकरणं शिक्षयति।
हिंदी अनुवाद:
इस पाठ का स्रोत विश्वप्रसिद्ध कथा ग्रंथ 'पंचतंत्र' है। इसके रचयिता पंडित विष्णुशर्मा हैं। पंचतंत्र में पाँच तंत्र (भाग) हैं, जिनमें 'मित्रभेद' पहला तंत्र है; वहीं से यह कथा ली गई है। मूर्ख राजकुमारों को व्यावहारिक नीतिशास्त्र पढ़ाने के लिए इस ग्रंथ की रचना की गई थी। यह पाठ विवेक और दूरदृष्टि से काम करने का महत्व सिखाता है।
English:
The source of this chapter is the world-renowned storybook 'Panchatantra', authored by Pandit Vishnu Sharma. Out of its five sections, this story is taken from the first section, 'Mitrabheda'. The book was written to teach practical wisdom and ethics to ignorant princes. This chapter highlights the importance of acting with prudence and foresight.
EXAM TIP:परीक्षा में लेखक/स्रोत परिचय 5 अंकों के दीर्घ उत्तरीय प्रश्न में पूछा जाता है। Focus on काल, रचनाएं, and शैली. (Mention Vishnu Sharma, Panchatantra, and Mitrabheda).
SECTION 3 — मूल पाठ
१। कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
२। अथ कदाचित्पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावान्मूर्खा दरिद्रतया पीडितश्च ।
३। अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति।
४। अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह -
५। पापबुद्धिः भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा 'बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्' इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति ?
६। भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति ?
७। उक्तमेव - एवमेव देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम् । भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम् ॥
८। विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् । यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः ॥
९। अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति।
१०। अथ तस्य तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह- अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः ।
११। (ततस्तौ गुरुजनानामनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ । पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्)
१२। पापबुद्धिः मित्र ! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम्। अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।
१३। धर्मबुद्धिः अथ किम् । तथैवास्तु।
१४। (यदा तौ स्वनगरसमीपमागतवन्तौ तदा)
१५। पापबुद्धिः भद्र ! एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम्।
१६। अतः एतद् धनमत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रमादाय गृहं प्रविशावः ।
१७। धर्मबुद्धिः सत्यमेवाभिहितं भवता, तथैव कुर्वः।
१८। यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
१९। अन्यस्मिन्नहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान् ।
२०। (अथ कतिचिद्दिनानन्तरम्) पापबुद्धिः सखे ! मम कुटुम्बे बहवः जनाः सन्ति, धनाभावात् कष्टम् अनुभवामि । अतः तत्र गत्वा किञ्चिन्मात्रं धनमानयावः ।
२१। धर्मबुद्धिः अस्तु मित्र ! गच्छावः ।
२२। (अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद्रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ। अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्)
२३। पापबुद्धिः भोः धर्मबुद्धे ! त्वयैवापहृतम् एतद्धनं, नान्येन। तत्प्रयच्छ मे तदर्धम् ।
२४। अन्यथा अहं राजकुले निवेदयिष्यामि ।
२५। धर्मबुद्धिः भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद। धर्मबुद्धिः खल्वहम्। नैतत् चौरकर्म करोमि ।
२६। मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत् । आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः ॥
२७। (एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ)
२८। धर्माधिकारी ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतरस्य चौरकर्मणः। अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति ।
२९। अतः प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। तत्रैव निर्णयः भविष्यति ।
३०। (अत्रान्तरे पापबुद्धिः गृहं गत्वा स्वजनकं प्रबोधितवान्)
३१। पापबुद्धिः तात ! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः।
३२। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति ।
३३। पिता वत्स ! द्रुतं वद, अहं किं करवाणि येन तद्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत् ।
३४। पापबुद्धिः तात ! अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः । तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति । तत्र भवान्साम्प्रतमेव प्रविशतु ।
३५। ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति।
३६। (तथा कृते, प्रातःकाले स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धिना धर्माधिकारिणा च सह न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपमुपागतः। अन्येऽपि सामाजिकाः तद्रष्टुमागताः)
३७। आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
३८। भगवति वनदेवते ! आवयोर्मध्ये यः चौरः त्वं कथय ।
३९। पिता (शमीकोटरस्थः) भोः ! शृणुत, शृणुत ! धर्मबुद्धिना हृतम एतद्धनम् ।
४०। (तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः)
४१। सर्वे जनाः धनापहरणदोषहेतोः शास्त्रविहितप्रकारेण धर्मबुद्धये दण्डः दातव्यः ।
४२। धर्मबुद्धिः इदं मिथ्याभाषितमस्ति । नाहं चोरितवान्। अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि।
४३। (तथा करोति) (अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः)
४४। जनाः ततश्च (साश्चर्यम्) भोः ! किमिदम् ? किमिदम् ?
४५। पिता पापबुद्धेः एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः)
४६। धर्माधिकारी एष पापबुद्धिः दण्डनीयः ।
४७। (राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च)
४८। भो धर्मबुद्धे ! त्वया सम्यक् कृतम्। पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः । अतः साधूक्तम् -
४९। उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् ।
SECTION 4 — अन्वय
वाक्यम् ३:
मूल: अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति।
अन्वयः: अतः एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति [पापबुद्धिना चिन्तितम्]।
वाक्यम् १२:
मूल: मित्र ! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम्। अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः ।
अन्वयः: मित्र ! इदानीम् आवाभ्यां प्रचुरं धनम् उपार्जितम्। अत्र आगत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।
(अन्वयः मूल वाक्य के समान है)
वाक्यम् ३७ (श्लोकः):
मूल: आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् ॥
अन्वयः: आदित्यचन्द्रौ, अनिलः, अनलः च, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः च, अहः च, रात्रिः च, उभे संध्ये च, धर्मः हि नरस्य वृत्तं जानाति।
विशेष: श्लोक में दिए गए सभी देवताओं (सूर्य, चंद्र, वायु आदि) को क्रमशः कर्ता के रूप में रखा गया है।
वाक्यम् ४९ (सूक्तिः):
मूल: उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् ।
अन्वयः: प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत्, तथा अपायं च चिन्तयेत्।
विशेष: 'प्राज्ञः' कर्ता को वाक्य के आरम्भ में लाया गया है।
EXAM TIP:CBSE में 'अन्वयं पूरयत' प्रश्न के लिए सही Subject → Object → Verb क्रम अनिवार्य है।
SECTION 5 — शब्दार्थ
संस्कृत पद | हिंदी अर्थ | English Meaning |
प्रतिवसतः स्म | रहते थे | Lived / Used to live |
आश्रयणेन | सहारे से | By the support |
वञ्चयित्वा | ठग कर | Having deceived |
प्रहृष्टमनाः | प्रसन्न मन वाला | Joyful minded |
गहनारण्ये | घने जंगल में | In the dense forest |
निक्षिप्य | छिपाकर / रखकर | Having hidden / placed |
खनित्वा | खोद कर | Having dug |
निशीथे | आधी रात में | At midnight |
अटव्याम् | जंगल में | In the forest |
भाण्डम् | बर्तन / घड़ा | Pot / Container |
अपहृतम् | चुरा लिया गया | Stolen |
दुरात्मन् | हे दुष्ट ! | O wicked one! |
परद्रव्येषु | दूसरों के धन में | In others' wealth |
लोष्ठवत् | मिट्टी के ढेले (पत्थर) के समान | Like a lump of clay / stone |
वीक्षन्ते | देखते हैं | See |
प्रबोधितवान् | जगाया / बताया | Awakened / Informed |
कोटरम् | पेड़ का खोखला भाग | Hollow of a tree |
आपः | जल | Water |
उत्फुल्ललोचनाः | आश्चर्य से फटी हुई आँखों वाले | With wide-open eyes |
परिवेष्ट्य | चारों ओर से घेरकर | Having encircled |
स्फुटितेक्षणः | नष्ट हुई (फटी हुई) आँखों वाला | With damaged/burst eyes |
अपायम् | संकट / समस्या | Danger / Harm |
SECTION 6 — हिंदी अनुवाद
१. किसी देश में धर्मबुद्धि और पापबुद्धि नाम के दो मित्र रहते थे।
२. एक बार पापबुद्धि ने सोचा कि मैं मूर्ख हूँ और दरिद्रता (गरीबी) से पीड़ित हूँ।
३. इसलिए इस धर्मबुद्धि को साथ लेकर किसी दूसरे देश चलता हूँ, वहाँ इसके सहारे से धन कमाऊँगा, और बाद में इसे भी ठग कर सुखी हो जाऊँगा।
४. फिर किसी दूसरे दिन धर्मबुद्धि के पास जाकर वह बोला -
५. पापबुद्धि: "हे मित्र! जब तुम बूढ़े हो जाओगे, तब 'बचपन या जवानी में मैंने यह किया था' ऐसा कहने लायक कौन-सा काम तुम्हें याद रहेगा?
६. अगर तुमने कोई दूसरा देश देखा ही नहीं है, तो अपने बच्चों को दूसरे देशों के बारे में क्या कहानी सुनाओगे?
७. कहा भी गया है - जिस व्यक्ति ने घूम-घूम कर इस धरती पर अन्य देशों की अलग-अलग भाषाओं और पहनावे आदि को नहीं जाना, उसका जन्म लेना ही व्यर्थ है।
८. जब तक मनुष्य धरती पर प्रसन्न होकर एक देश से दूसरे देश की यात्रा नहीं करता, तब तक वह विद्या, धन और कला को भली-भाँति प्राप्त नहीं कर सकता।"
९. इसलिए हम दोनों किसी दूसरे देश जाकर धन कमाकर लौटेंगे।
१०. उसकी ये बातें सुनकर प्रसन्न मन से धर्मबुद्धि ने कहा - "ठीक है, तो फिर बड़ों की आज्ञा लेकर चलते हैं।"
११. (इसके बाद वे दोनों बड़ों की अनुमति पाकर एक शुभ दिन दूसरे देश के लिए निकल पड़े। वहाँ पापबुद्धि ने धर्मबुद्धि के प्रभाव से बहुत सारा धन कमाया।)
१२. पापबुद्धि: "मित्र! अब हमने बहुत सारा धन कमा लिया है। यहाँ आए हुए कई वर्ष बीत गए हैं, सारा धन लेकर अपने गाँव चलते हैं।"
१३. धर्मबुद्धि: "हाँ बिल्कुल। ऐसा ही हो।"
१४. (जब वे अपने नगर के पास आ गए, तब)
१५. पापबुद्धि: "भाई! यह सारा धन घर ले जाना ठीक नहीं है।
१६. इसलिए इस धन को यहीं घने जंगल में कहीं ज़मीन में छिपाकर, थोड़ा सा हिस्सा लेकर घर चलते हैं।"
१७. धर्मबुद्धि: "तुमने सच ही कहा है, वैसा ही करते हैं।"
१८. जैसा दोनों ने सोचा था, वैसा ही ज़मीन खोदकर वहीं धन छिपा दिया और अपने घर चले गए।
१९. किसी दूसरे दिन पापबुद्धि ने आधी रात में जंगल जाकर वह सारा धन निकाल लिया, गड्ढे को वापस मिट्टी से भर दिया और अपने घर आ गया।
२०. (कुछ दिनों के बाद) पापबुद्धि: "मित्र! मेरे परिवार में बहुत से लोग हैं, धन की कमी के कारण मैं कष्ट सह रहा हूँ। इसलिए वहाँ चलकर थोड़ा धन ले आते हैं।"
२१. धर्मबुद्धि: "ठीक है मित्र! चलते हैं।"
२२. (फिर दोनों ने जाकर उस स्थान को खोदा, तो उन्हें बर्तन खाली मिला। उसी समय पापबुद्धि अपना सिर पीटते हुए बोला)
२३. पापबुद्धि: "अरे धर्मबुद्धि! यह धन तुमने ही चुराया है, किसी और ने नहीं। मुझे मेरा आधा हिस्सा दो।
२४. वरना मैं राजा के दरबार में शिकायत कर दूँगा।"
२५. धर्मबुद्धि: "अरे दुष्ट! ऐसा मत कहो। मैं धर्मबुद्धि हूँ। मैं ऐसी चोरी नहीं करता।
२६. जो दूसरों की पत्नी को माता के समान, दूसरों के धन को मिट्टी के ढेले के समान, और सभी प्राणियों को अपने समान देखते हैं, वही सच्ची धर्मबुद्धि वाले हैं।"
२७. (इस प्रकार झगड़ते हुए वे दोनों न्यायाधीश के पास गए।)
२८. न्यायाधीश: "तुम दोनों में से किसी की चोरी का कोई गवाह नहीं है। इसलिए जहाँ इंसानों का कोई प्रमाण नहीं मिलता, वहाँ वन-देवता ही न्याय करेंगे।
२९. इसलिए कल सुबह तुम दोनों हमारे साथ उस जंगल में चलना। वहीं फैसला होगा।"
३०. (इसी बीच पापबुद्धि ने घर जाकर अपने पिता को सब बताया।)
३१. पापबुद्धि: "पिताजी! मैंने धर्मबुद्धि का बहुत सारा धन चुरा लिया है।
३२. यदि आप मेरे कहे अनुसार बोलेंगे तो वह धन मेरे पास पक्का हो जाएगा, वरना वह मेरी जान के साथ ही जाएगा।"
३३. पिता: "बेटा! जल्दी बता, मैं क्या करूँ जिससे वह धन पक्का हो जाए।"
३४. पापबुद्धि: "पिताजी! जंगल में एक बड़ा शमी का पेड़ है। उसमें एक बहुत बड़ा खोखला भाग (कोटर) है। आप अभी ही जाकर उसमें छिप जाइए।
३५. फिर सुबह जब मैं सच सुनने के लिए प्रार्थना करूँगा, तब आप कहना कि धर्मबुद्धि ही चोर है।"
३६. (ऐसा ही किए जाने पर, सुबह नहाकर पापबुद्धि, धर्मबुद्धि और न्यायाधीश के साथ न्याय के लिए वन-देवता के पास पहुँचा। अन्य लोग भी यह देखने आ गए।)
३७. "सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, भूमि, जल, हृदय, यमराज, दिन, रात, दोनों सन्ध्याएँ और धर्म—ये सब मनुष्य के चरित्र को जानते हैं।"
३८. "हे भगवती वन-देवता! हम दोनों में से जो भी चोर है, आप बताइए।"
३९. पिता (पेड़ के खोखले से): "अरे! सुनो, सुनो! धर्मबुद्धि ने ही यह धन चुराया है।"
४०. (यह सुनकर वे सभी लोग आश्चर्य से फटी आँखों वाले हो गए।)
४१. सभी लोग: "धन चुराने के अपराध के कारण धर्मबुद्धि को शास्त्रों के अनुसार दण्ड दिया जाना चाहिए।"
४२. धर्मबुद्धि: "यह झूठ बोला जा रहा है। मैंने चोरी नहीं की। मैं इस शमी के कोटर को आग पकड़ने वाली चीज़ों से घेरकर इसमें आग लगाता हूँ।"
४३. (वह वैसा ही करता है। पेड़ के कोटर में आग लगने पर आधा जला हुआ शरीर और फटी हुई आँखों वाला पापबुद्धि का पिता करुण विलाप करता हुआ बाहर आता है।)
४४. लोग: "अरे! यह क्या है? यह क्या है?"
४५. पिता: "यह सब पापबुद्धि की ही करतूत है।" (यह कहकर वह मर गया।)
४६. न्यायाधीश: "यह पापबुद्धि सज़ा के लायक है।"
४७. (सैनिकों ने नियम के अनुसार पापबुद्धि को सज़ा दी और धर्मबुद्धि की प्रशंसा की।)
४८. "हे धर्मबुद्धि! तुमने बिल्कुल सही किया। पापबुद्धि की मूर्खतापूर्ण चालाकी के कारण उसका पिता आग से मारा गया। इसलिए सही कहा गया है -"
४९. "बुद्धिमान मनुष्य को केवल उपाय ही नहीं सोचना चाहिए, बल्कि उस उपाय से होने वाले नुकसान (अपाय) के बारे में भी सोचना चाहिए।"
SECTION 7 — English Translation
In a certain country, there lived two friends named Dharmabuddhi (Righteous-minded) and Papabuddhi (Wicked-minded).
Once, Papabuddhi thought, "I am a fool and afflicted by poverty.
Therefore, I will take this Dharmabuddhi to another country, earn wealth with his help, and later deceive him to become happy."
Then, on another day, he approached Dharmabuddhi and said -
Papabuddhi: "Oh friend! When you grow old, what worthy deeds will you remember to say, 'I did this in my childhood or youth'?
If you haven't even seen another country, what stories about foreign lands will you tell your children?
It is said - He who has not traveled the earth and learned the various languages and customs of other countries, his birth is in vain.
A person cannot properly acquire knowledge, wealth, and skills until he joyfully travels from one country to another."
"Therefore, let us go to another country, earn wealth, and return."
Hearing his words, Dharmabuddhi, with a joyful mind, said, "Alright, let us go with the permission of our elders."
(Then, taking permission from the elders, they set out for another country on an auspicious day. Papabuddhi earned a lot of wealth due to Dharmabuddhi's influence.)
Papabuddhi: "Friend! We have earned a lot of wealth now. Years have passed since we came here; let's take all the wealth and return to our village."
Dharmabuddhi: "Why not? Let it be so."
(When they arrived near their city)
Papabuddhi: "Brother! It is not safe to take all this wealth home.
Therefore, let's bury this wealth right here somewhere in the dense forest, take just a little, and enter our homes."
Dharmabuddhi: "You have spoken the truth; let's do exactly that."
Just as the two had planned, they dug the ground, buried the wealth there, and went to their respective homes.
On another night, Papabuddhi went to the forest at midnight, dug out all the money, filled the pit back with soil, and returned home.
(A few days later) Papabuddhi: "Friend! I have a large family, and I am suffering due to a lack of money. Let's go there and bring some more wealth."
Dharmabuddhi: "Alright friend! Let's go."
(Then both went and dug the place, only to find an empty pot. Immediately, Papabuddhi started beating his head and said)
Papabuddhi: "Oh Dharmabuddhi! You alone have stolen this wealth, no one else. Give me my half.
Otherwise, I will complain to the royal court."
Dharmabuddhi: "Oh wicked one! Do not speak like this. I am indeed Dharmabuddhi. I do not commit such theft.
Those who view others' wives as their mother, others' wealth as a lump of clay, and all beings as their own self, they are the ones with true righteous minds."
(Arguing like this, both went to the judge.)
Judge: "There is no human witness for either of your theft. Therefore, where human evidence is unavailable, the Forest Goddess herself will pass the judgment.
So, tomorrow morning, both of you come with us to that forest area. The decision will be made there."
(Meanwhile, Papabuddhi went home and informed his father.)
Papabuddhi: "Father! I have stolen Dharmabuddhi's vast wealth.
If you speak exactly as I tell you, that wealth will stay with me; otherwise, it will go along with my life."
Father: "Son! Tell me quickly, what should I do so that the wealth stays secure?"
Papabuddhi: "Father! There is a huge Shami tree in the forest. It has a large hollow. Go and hide inside it right now.
Then, in the morning, when I appeal to hear the truth, you must say that Dharmabuddhi is the thief."
(This being done, the next morning after bathing, Papabuddhi, along with Dharmabuddhi and the judge, approached the Forest Goddess for justice. Other citizens also came to watch.)
"The Sun, Moon, Wind, Fire, Sky, Earth, Water, Heart, Yama (God of death), Day, Night, both Twilights, and Dharma—these indeed know a man's conduct."
"O Goddess of the Forest! Tell us who among us two is the thief."
Father (from inside the hollow): "Oh! Listen, listen! Dharmabuddhi has stolen this wealth."
(Hearing that, all the people were astonished with wide-open eyes.)
All the people: "Because of the crime of stealing wealth, Dharmabuddhi should be punished according to the scriptures."
Dharmabuddhi: "This is a lie. I did not steal. I will surround this Shami hollow with combustible materials and set it on fire."
(He does so. When the hollow catches fire, Papabuddhi's father comes out, half-burnt, with burst eyes, crying pitifully.)
People: (With surprise) "Oh! What is this? What is this?"
Father: "This is all Papabuddhi's doing." (Saying this, he died.)
Judge: "This Papabuddhi is punishable."
(The royal guards punished Papabuddhi according to the rules and praised Dharmabuddhi.)
"O Dharmabuddhi! You did the right thing. Due to Papabuddhi's foolish cunningness, his father was killed by fire. Therefore, it is rightly said -"
"A wise man should not only think of the solution (plan) but also foresee the possible dangers (consequences)."
SECTION 8 — सारांश
HINDI:
यह कथा पञ्चतन्त्र के 'मित्रभेद' तंत्र से ली गई है। धर्मबुद्धि और पापबुद्धि नाम के दो मित्र थे। लालची पापबुद्धि ने धर्मबुद्धि को दूसरे देश जाकर धन कमाने के लिए मनाया। धर्मबुद्धि की बुद्धिमानी से उन्होंने बहुत धन कमाया और लौटते समय पापबुद्धि ने चालाकी से वह धन जंगल में एक पेड़ के नीचे गाड़ने का सुझाव दिया। रात में पापबुद्धि ने सारा धन चुरा लिया और बाद में धर्मबुद्धि पर ही चोरी का इल्जाम लगा दिया। न्याय के लिए जब वे वन-देवता के पास गए, तो पापबुद्धि ने अपने पिता को पेड़ के कोटर (खोखले तने) में छिपा दिया ताकि वह धर्मबुद्धि को चोर बता सके। लेकिन धर्मबुद्धि ने पेड़ के कोटर में आग लगा दी, जिससे पापबुद्धि का पिता जलता हुआ बाहर निकला और सच्चाई बताकर मर गया। अंततः पापबुद्धि को दंड मिला। यह कथा सिखाती है कि केवल योजना बनाना ही पर्याप्त नहीं है, योजना के बुरे परिणामों (विपत्तियों) पर भी विचार करना चाहिए।
ENGLISH:
This story is extracted from the 'Mitrabheda' section of the Panchatantra. Dharmabuddhi and Papabuddhi were two friends. The greedy Papabuddhi convinced Dharmabuddhi to travel abroad to earn wealth. Thanks to Dharmabuddhi, they earned a lot. On their return, Papabuddhi cunningly suggested hiding the wealth in the forest. He then stole all of it at midnight and falsely accused Dharmabuddhi of the theft. For justice, they went to the Forest Goddess. Papabuddhi hid his father inside a hollow tree to falsely testify against Dharmabuddhi. However, the clever Dharmabuddhi set the tree on fire, forcing the half-burnt father out. The dying father revealed the truth, leading to Papabuddhi's punishment. The moral is: A wise person must not only devise a plan but also foresee its potential negative consequences.
SECTION 9 — केंद्रीय भाव एवं मूल्य
9A. विषय-वस्तु सारणी
विषय | पाठ में स्पष्टीकरण |
मुख्य विषय | लालच का बुरा परिणाम और विवेकपूर्ण कार्ययोजना। (The disastrous consequences of greed and the necessity of prudent planning.) |
दूरदृष्टि (Foresight) | केवल उपाय सोचने से काम नहीं चलता, उसके विपरीत परिणामों (अपाय) के बारे में भी सोचना चाहिए। (One must anticipate the dangers of a plan.) |
कर्मफल | पापबुद्धि के दुष्ट कृत्य के कारण उसे धन भी नहीं मिला और उसके पिता की भी मृत्यु हो गई। (Evil actions yield disastrous results.) |
9B. मानवीय एवं सांस्कृतिक मूल्य
सत्यम् (सत्य / Truth)
धर्मबुद्धिः खल्वहम्। नैतत् चौरकर्म करोमि ।
यह मूल्य सिखाता है कि सत्य परेशान हो सकता है, लेकिन पराजित नहीं। अंततः सत्य की ही जीत होती है।
(Truth may be tested, but it always triumphs in the end.)
न्यायः (न्याय / Justice)
एष पापबुद्धिः दण्डनीयः ।
पापबुद्धि को उसके कर्मों का दंड मिलना यह सिद्ध करता है कि समाज में न्याय व्यवस्था का होना अनिवार्य है।
(Reaffirms faith in justice and the punishment of the wicked.)
विवेकः / दूरदृष्टिः (समझदारी / Prudence and Foresight)
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् ।
कोई भी योजना बनाते समय उसके नकारात्मक पहलुओं या खतरों का भी आकलन करना एक बुद्धिमान व्यक्ति का लक्षण है।
(A wise person evaluates both the pros and the hidden dangers of an action.)
EXAM TIP:मूल्यपरक प्रश्न 2-4 अंकों के लिए नियमित आते हैं।Always name the value in Sanskrit first (e.g., विवेकः, सत्यम्).
SECTION 10 — पात्र परिचय (Character Sketches)
१. धर्मबुद्धिः (Dharmabuddhi)
SANSKRIT:
धर्मबुद्धिः एकः सत्यवादी, प्राज्ञः न्यायप्रियः च जनः अस्ति। सः पापबुद्धेः मित्रम् अस्ति। तस्य मुख्यगुणाः अस्तेयम्, बुद्धिमत्ता, सत्यनिष्ठा च सन्ति। पाठे सः स्वस्य बुद्धिवलेन पापबुद्धेः षड्यन्त्रं नाशयति। प्रमाणम् - "धर्मबुद्धिः खल्वहम्। नैतत् चौरकर्म करोमि।"
हिंदी अनुवाद:
धर्मबुद्धि एक सच्चा, बुद्धिमान और न्यायप्रिय व्यक्ति है। वह पापबुद्धि का मित्र है। उसके मुख्य गुण चोरी न करना, बुद्धिमानी और सत्यनिष्ठा हैं। पाठ में वह अपनी बुद्धि से पापबुद्धि की चाल को नष्ट कर देता है।
English:
Dharmabuddhi is an honest, wise, and just individual. His main qualities are non-stealing, intelligence, and truthfulness. In the story, he cleverly destroys Papabuddhi's conspiracy using his intellect.
२. पापबुद्धिः (Papabuddhi)
SANSKRIT:
पापबुद्धिः एकः दुष्टः, लोभी कपटी च जनः अस्ति। सः स्वमित्रं धर्मबुद्धिं वञ्चयित्वा तस्य धनम् अपहरति। सः वनदेवतायाः मिथ्यासाक्ष्यं दातुं स्वपितरं शमीकोटरे स्थापयति। अन्ते सः राजपुरुषैः दण्डितः भवति।
हिंदी अनुवाद:
पापबुद्धि एक दुष्ट, लालची और कपटी (धोखेबाज़) इंसान है। वह अपने मित्र धर्मबुद्धि को धोखा देकर उसका धन चुरा लेता है। वह वन-देवता की झूठी गवाही देने के लिए अपने पिता को पेड़ के कोटर में छिपाता है। अंत में उसे सज़ा मिलती है।
English:
Papabuddhi is an evil, greedy, and deceitful person. He deceives his friend Dharmabuddhi and steals his wealth. He places his father inside a tree hollow to give a false witness. Eventually, he gets punished.
३. पापबुद्धेः पिता (Papabuddhi's Father - Supporting Character)
SANSKRIT:
पापबुद्धेः पिता अपि लोभी आसीत्। सः पुत्रस्य दुष्टयोजनायां साहाय्यं करोति। अन्ते धर्मबुद्धिना प्रज्वालितेन वह्निना सः दग्धः सन् मृतः भवति।
हिंदी अनुवाद:
पापबुद्धि का पिता भी लालची था। वह अपने बेटे की दुष्ट योजना में उसका साथ देता है। अंत में धर्मबुद्धि द्वारा लगाई गई आग से वह जलकर मर जाता है।
English:
Papabuddhi's father was also greedy, aiding his son in his wicked conspiracy. He meets a tragic end by burning in the fire lit by Dharmabuddhi.
SECTION 11 — गद्यांश आधारित प्रश्न
गद्यांशः १
अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह - पापबुद्धिः भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा 'बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्' इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति ? भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति ? उक्तमेव - एवमेव देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम् । भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम् ॥ विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् । यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः ॥ अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति।
प्र.(i) — अर्थबोध (1 mark):
मानवः सम्यक् किं न आप्नोति यदि सः देशान्तरं न व्रजति?
(क) वस्त्रम् (ख) विद्यां वित्तं शिल्पं च
(ग) भोजनम् (घ) मित्रम्
उत्तरम्: (ख)
हिंदी: श्लोक के अनुसार जो व्यक्ति देश-विदेश नहीं घूमता, वह विद्या, धन और शिल्प प्राप्त नहीं कर सकता।
English: According to the verse, a person cannot properly acquire knowledge, wealth, and skills without traveling.
प्र.(ii) — अन्वय पूर्तिः (1 mark):
मञ्जूषातः पदं चित्वा अन्वयं पूरयत —
[ मानवः / भूमौ / विद्यां ]
_______ वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक् ।
उत्तरम्: विद्यां
हिंदी: श्लोक की पंक्ति "विद्यां वित्तं शिल्पं..." से 'विद्यां' पद आएगा।
English: The word 'Vidyam' begins the verse regarding the acquisition of knowledge.
प्र.(iii) — शब्दार्थ (1 mark):
'धरणीपीठे' इति पदस्य अर्थः अस्ति —
(क) आकाशे (ख) धरण्याः पीठे (भूमौ)
(ग) जले (घ) पर्वते
उत्तरम्: (ख)
हिंदी: 'धरणी' अर्थात् धरती और 'पीठ' अर्थात् तल। अतः धरती पर।
English: 'Dharani-pithe' means on the surface of the earth.
प्र.(iv) — प्रश्ननिर्माणम् (1 mark):
अधोलिखितवाक्ये रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्नं रचयत —
पापबुद्धिः भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा...
उत्तरम्: कः भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा... ?
हिंदी: 'पापबुद्धिः' पुल्लिङ्ग प्रथमा एकवचन है, अतः 'कः' का प्रयोग होगा।
English: 'Papabuddhih' is the masculine subject, so 'Kah' is used to form the question.
गद्यांशः २
पिता शमीकोटरस्थः भोः ! शृणुत, शृणुत ! धर्मबुद्धिना हृतम एतद्धनम् । (तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः) सर्वे जनाः धनापहरणदोषहेतोः शास्त्रविहितप्रकारेण धर्मबुद्धये दण्डः दातव्यः । धर्मबुद्धिः इदं मिथ्याभाषितमस्ति । नाहं चोरितवान्। अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि। (तथा करोति) (अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः)
प्र.(i) — अर्थबोध (1 mark):
वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य कः शमीकोटरं प्रज्वालयति?
(क) पापबुद्धिः (ख) धर्मबुद्धिः
(ग) धर्माधिकारी (घ) राजपुरुषः
उत्तरम्: (ख)
हिंदी: धर्मबुद्धि ने ही शमी के पेड़ के कोटर में आग लगाई थी।
English: Dharmabuddhi ignited the hollow of the Shami tree.
प्र.(ii) — अन्वय पूर्तिः (1 mark):
मञ्जूषातः पदं चित्वा अन्वयं पूरयत —
[ वह्निना / उत्फुल्ललोचनाः / दण्डः ]
तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन _______ सञ्जाताः।
उत्तरम्: उत्फुल्ललोचनाः
हिंदी: यह सुनकर सभी लोग आश्चर्य से 'फटी आँखों वाले' (उत्फुल्ललोचनाः) हो गए।
English: Hearing it, the people became 'wide-eyed with surprise' (utphullalochanah).
प्र.(iii) — शब्दार्थ (1 mark):
'हृतम्' इति पदस्य अर्थः अस्ति —
(क) दत्तम् (ख) चोरितम् / अपहृतम्
(ग) रक्षितम् (घ) दृष्टम्
उत्तरम्: (ख)
हिंदी: हृतम् का अर्थ है चुराया गया या हरण किया गया।
English: Hritam means stolen or taken away.
प्र.(iv) — प्रश्ननिर्माणम् (1 mark):
अधोलिखितवाक्ये रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्नं रचयत —
शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः पापबुद्धिपिता बहिरागतः।
उत्तरम्: कुत्र अर्धदग्धशरीरः पापबुद्धिपिता बहिरागतः?
हिंदी: 'शमीकोटरे' एक स्थान को दर्शाता है, इसलिए 'कुत्र' (कहाँ) का प्रयोग होगा।
English: 'Shamikotare' indicates a place, so the interrogative 'Kutra' (where) is used.
SECTION 12 — लघु उत्तरीय प्रश्न (3 Marks)
प्र१. पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः?
मूल बिंदु 1 (VP1): धर्मबुद्धेः आश्रयणेन धनार्जनम् (Earning wealth using Dharmabuddhi's support)
मूल बिंदु 2 (VP2): अन्ते तस्य वञ्चनम् (Deceiving him in the end)
उत्तरम्:
पापबुद्धिना चिन्तितं यत् सः दरिद्रः मूर्खः च अस्ति। अतः सः धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गमिष्यति, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयिष्यति, अनन्तरम् एनम् अपि वञ्चयित्वा (ठगयित्वा) सुखी भविष्यति इति चिन्तयित्वा सः देशान्तरं प्रस्थितः।
हिंदी अनुवाद:
पापबुद्धि ने सोचा कि वह गरीब और मूर्ख है। इसलिए वह धर्मबुद्धि को साथ लेकर दूसरे देश जाएगा, वहाँ उसके सहारे धन कमाएगा, और बाद में उसे भी ठगकर सुखी हो जाएगा—ऐसा सोचकर वह दूसरे देश चला गया।
English:
Papabuddhi thought that he was poor and foolish. Therefore, he would take Dharmabuddhi to another country, earn wealth using his support, and later deceive him to become happy. With this thought, he set out for the foreign land.
प्र२. धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते?
मूल बिंदु 1 (VP1): मातृवत् परदारेषु (Seeing others' wives as mothers)
मूल बिंदु 2 (VP2): परद्रव्येषु लोष्ठवत्, आत्मवत् सर्वभूतेषु (Others' wealth as a lump of clay, all beings as oneself)
उत्तरम्:
धर्मबुद्धयः (सज्जनाः) परदारेषु (अन्यासां पत्नीषु) मातृवत्, परद्रव्येषु (अन्यस्य धने) लोष्ठवत् (पाषाणखण्डवत्), तथा च सर्वभूतेषु (सर्वेषु प्राणिषु) आत्मवत् वीक्षन्ते। एषः एव सज्जनानां धर्मः अस्ति।
हिंदी अनुवाद:
धर्मबुद्धि वाले (सज्जन) लोग दूसरों की पत्नियों को माता के समान, दूसरों के धन को मिट्टी के ढेले (पत्थर) के समान, और सभी प्राणियों को अपने समान देखते हैं। यही सज्जनों का धर्म है।
English:
Righteous-minded people (noble ones) view other men's wives as their mother, others' wealth as a lump of clay, and all living beings as their own self. This is the nature of virtuous people.
प्र३. पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान्?
मूल बिंदु 1 (VP1): वनदेवतायाः मिथ्यासाक्ष्यं दातुम् (To give false witness as the Forest Goddess)
मूल बिंदु 2 (VP2): धर्मबुद्धिः चौरः इति वक्तुम् (To declare Dharmabuddhi as the thief)
उत्तरम्:
पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् यत् – "तात! मया धर्मबुद्धेः धनं चोरितम्। भवान् वनप्रदेशे विद्यमानस्य महाशमीवृक्षस्य कोटरे प्रविशतु। ततः प्रभाते यदा अहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः एव चौरः अस्ति।"
हिंदी अनुवाद:
पापबुद्धि ने अपने पिता से कहा - "पिताजी! मैंने धर्मबुद्धि का धन चुरा लिया है। आप जंगल में मौजूद शमी के पेड़ के कोटर में घुस जाइए। फिर सुबह जब मैं सच सुनने की प्रार्थना करूँ, तब आप कह देना कि धर्मबुद्धि ही चोर है।"
English:
Papabuddhi told his father - "Father! I have stolen Dharmabuddhi's wealth. Go and enter the hollow of the great Shami tree in the forest. In the morning, when I appeal to hear the truth, you must say that Dharmabuddhi is the thief."
प्र४. प्राज्ञः किं किं चिन्तयेत्?
मूल बिंदु 1 (VP1): कार्यसाधनस्य उपायम् (The plan to achieve the goal)
मूल बिंदु 2 (VP2): उपायस्य अपायम् अपि (The possible dangers of the plan)
उत्तरम्:
प्राज्ञः (बुद्धिमान् जनः) कार्यसाधनस्य कृते न केवलम् 'उपायं' चिन्तयेत्, अपि तु तेन उपायेन जायमानम् 'अपायम्' (विघ्नं/हानिम्) अपि चिन्तयेत्। उपायेन सह अपायस्य विचारः एव विवेकः अस्ति।
हिंदी अनुवाद:
बुद्धिमान व्यक्ति को काम पूरा करने के लिए केवल 'उपाय' (योजना) ही नहीं सोचना चाहिए, बल्कि उस उपाय से होने वाले 'अपाय' (नुकसान या खतरे) के बारे में भी सोचना चाहिए। उपाय के साथ नुकसान का विचार करना ही विवेक है।
English:
A wise person should not only think of the 'Upaya' (solution/plan) to accomplish a task but should also think of the 'Apaya' (danger/harm) that might result from that plan. Considering the risks alongside the solution is true prudence.
SECTION 13 — दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (5 Marks)
प्र१. धर्मबुद्धिः पापबुद्धेः षड्यन्त्रं कथं नाशितवान्? कथायाः आधारेण सविस्तरं वर्णयत।
मूल बिंदु 1 (VP1): वनदेवतायाः मिथ्यावाक्यम् (False statement by the 'Forest Goddess')
मूल बिंदु 2 (VP2): धर्मबुद्धेः स्वदोषमुक्तिप्रयासः (Dharmabuddhi's attempt to prove his innocence)
मूल बिंदु 3 (VP3): शमीकोटरे वह्निप्रज्वालनम् (Lighting the Shami tree hollow on fire)
मूल बिंदु 4 (VP4): पापबुद्धेः पितुः मरणं सत्योद्घाटनं च (Death of Papabuddhi's father and revelation of truth)
उत्तरम्:
यदा पापबुद्धेः पिता शमीवृक्षस्य कोटरे स्थित्वा 'धर्मबुद्धिना धनं हृतम्' इति मिथ्यासाक्ष्यं दत्तवान्, तदा सर्वे जनाः चकिताः अभवन्। परन्तु प्राज्ञः धर्मबुद्धिः तत्क्षणात् एव पापबुद्धेः षड्यन्त्रम् अज्ञासीत्। स्वस्य निर्दोषतां प्रमाणीकर्तुं सः तं शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः (शुष्कतृणादिभिः) परिवेष्ट्य तस्मिन् वह्निं प्रज्वालितवान्। वृक्षस्य कोटरे यदा अग्निः प्रज्वलितः, तदा तत्र लुकाहितः पापबुद्धेः पिता अर्धदग्धशरीरेण हाहाकारं कुर्वन् बहिरागतः। सः मृत्योः पूर्वं सत्यम् उद्घाटितवान् यत् "एतत् सर्वं पापबुद्धेः चेष्टितम्।" एवंप्रकारेण धर्मबुद्धिः स्वविवेकेन पापबुद्धेः षड्यन्त्रं नाशितवान् पापबुद्धिं च दण्डितवान्।
हिंदी अनुवाद:
जब पापबुद्धि के पिता ने शमी के पेड़ के कोटर में छिपकर 'धर्मबुद्धि ने धन चुराया है' ऐसी झूठी गवाही दी, तो सभी लोग हैरान रह गए। लेकिन समझदार धर्मबुद्धि तुरंत पापबुद्धि की चाल को समझ गया। अपनी बेगुनाही साबित करने के लिए उसने उस शमी के कोटर को सूखी घास आदि से घेरकर उसमें आग लगा दी। पेड़ के कोटर में जब आग भड़की, तब वहाँ छिपा हुआ पापबुद्धि का पिता आधा जला हुआ हाहाकार करता हुआ बाहर निकला। उसने मरने से पहले सच उजागर कर दिया कि "यह सब पापबुद्धि की ही करतूत है।" इस प्रकार धर्मबुद्धि ने अपने विवेक से पापबुद्धि का षड्यंत्र नष्ट कर दिया और उसे सज़ा दिलवाई।
English:
When Papabuddhi's father, hiding inside the Shami tree's hollow, gave false testimony that 'Dharmabuddhi stole the wealth', everyone was shocked. However, the wise Dharmabuddhi immediately understood Papabuddhi's conspiracy. To prove his innocence, he surrounded the tree hollow with combustible dry grass and set it on fire. As the fire blazed inside the hollow, Papabuddhi's father, who was hiding there, came out half-burnt and screaming in agony. Before dying, he revealed the truth saying, "This is all Papabuddhi's doing." In this way, Dharmabuddhi used his prudence to destroy Papabuddhi's conspiracy and got him punished.
प्र२. "उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।" इति श्लोकांशस्य भावार्थं कथायाः सन्दर्भेण स्पष्टीकुरुत।
मूल बिंदु 1 (VP1): सूक्तेः अर्थः (Meaning of the aphorism)
मूल बिंदु 2 (VP2): पापबुद्धेः योजना (Papabuddhi's plan/upaya)
मूल बिंदु 3 (VP3): अपायस्य अज्ञानम् (Ignorance of the apaya/consequences)
मूल बिंदु 4 (VP4): पितुः मरणरूपं फलम् (Resulting in his father's death)
उत्तरम्:
अस्य श्लोकांशस्य भावार्थः अस्ति यत् बुद्धिमान् मनुष्यः कस्यापि कार्यस्य सिद्धये केवलम् 'उपायं' (योजनां) न चिन्तयेत्, अपि तु तेन उपायेन कः 'अपायः' (हानिः / सङ्कटः) भवितुं शक्नोति इत्यपि चिन्तयेत्। कथायां पापबुद्धिः धनम् अपहर्तुं स्वपितरं वृक्षस्य कोटरे स्थापयितुम् एकं कुटिलम् उपायं तु चिन्तितवान्, परन्तु सः एतत् न चिन्तितवान् यत् यदि धर्मबुद्धिः वृक्षे अग्निं ज्वालयिष्यति तर्हि तस्य पितुः प्राणहानिः (अपायः) भविष्यति। अपायस्य विचारम् अकृत्वा एव उपायस्य प्रयोगकारणात् पापबुद्धेः पिता दग्धः सन् मृतः अभवत्। अतः कार्यकरणात् पूर्वं लाभालाभयोः पूर्णः विचारः करणीयः।
हिंदी अनुवाद:
इस श्लोकांश का भावार्थ यह है कि बुद्धिमान मनुष्य को किसी भी काम की सफलता के लिए केवल 'उपाय' (योजना) ही नहीं सोचना चाहिए, बल्कि उस उपाय से होने वाले 'अपाय' (नुकसान या खतरे) के बारे में भी सोचना चाहिए। कथा में पापबुद्धि ने धन चुराने के लिए अपने पिता को पेड़ के कोटर में छिपाने का एक कुटिल उपाय तो सोच लिया, लेकिन उसने यह नहीं सोचा कि यदि धर्मबुद्धि ने पेड़ में आग लगा दी तो उसके पिता की जान चली जाएगी (अपाय)। खतरे का विचार किए बिना केवल उपाय का प्रयोग करने के कारण पापबुद्धि का पिता जलकर मर गया। इसलिए कोई भी काम करने से पहले उसके नफे-नुकसान का पूरा विचार करना चाहिए।
English:
The meaning of this verse is that a wise person should not only think of the 'Upaya' (plan/solution) to achieve a task but should also foresee the 'Apaya' (harm/danger) that the plan might cause. In the story, Papabuddhi devised a cunning plan (Upaya) to steal the wealth by hiding his father inside the tree hollow. However, he failed to foresee the danger (Apaya)—that if Dharmabuddhi set the tree on fire, his father would lose his life. Due to implementing the plan without considering the potential dangers, Papabuddhi's father was burnt to death. Therefore, one must fully evaluate the pros and cons before executing any action.
About BhashaLab
BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.
We offer:
1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
4. International English Olympiad Tuitions - All classes
5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online
Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044
Mail: info@bhashalab.com
Website: www.bhashalab.com




Comments