9. कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः - Krtam Pratikrtam Bhuyadesa Dharmah Sanatanah - Class 9 - Sharada
- Jun 12
- 22 min read
Updated: Jun 15

SECTION 1 — पाठ परिचय
विवरण | जानकारी |
पाठ का नाम: | कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः (Kṛtaṃ Pratikṛtaṃ Bhūyādeṣa Dharmaḥ Sanātanaḥ) |
विधा: | गद्य पाठ — रूपकम् / नाटकम् (Play) |
स्रोत/ग्रंथ: | 'एकचक्रम्' (महाभारतस्य बकासुरवध-प्रसङ्गे आधारितम्) |
लेखक/कवि: | विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा |
पाठ्यपुस्तक: | शारदा, NCERT कक्षा 9 संस्कृत, 2026-27 |
परीक्षा खंड: | खंड-घ (साहित्य) — 25-30 अंक |
SECTION 2 — लेखक/स्रोत परिचय
SANSKRIT:
अयं पाठः आधुनिक-संस्कृत-साहित्यस्य मूर्धन्यविदुषा महामहोपाध्यायेन श्री-एन्.रङ्गनाथशर्मणा विरचितात् 'एकचक्रम्' इति लघुरूपकात् उद्धृतः अस्ति। अस्य नाटकस्य कथावस्तु महाभारते वर्णित-बकासुरवध-प्रसङ्गे आधारितम् अस्ति। श्रीरङ्गनाथशर्मा महोदयः व्याकरण-अलङ्कार-वेदान्तशास्त्रेषु निष्णातः आसीत्। पाठेऽस्मिन् कुन्त्याः कृतज्ञताभावः, भीमसेनस्य शौर्यं, सनातनधर्मस्य च आदर्शः प्रदर्शितः अस्ति।
हिंदी अनुवाद:
यह पाठ आधुनिक संस्कृत साहित्य के महान विद्वान महामहोपाध्याय श्री एन. रंगनाथ शर्मा द्वारा रचित 'एकचक्रम्' नामक लघु नाटक (एकांकी) से लिया गया है। इस नाटक की कहानी महाभारत में वर्णित बकासुर-वध की घटना पर आधारित है। श्री रंगनाथ शर्मा व्याकरण, अलंकार और वेदान्त शास्त्रों के ज्ञाता थे। इस पाठ में माता कुंती की कृतज्ञता (उपकार मानना), भीमसेन की वीरता और सनातन धर्म के आदर्श को दर्शाया गया है।
English:
This chapter is extracted from the short play 'Ekachakram', written by the eminent modern Sanskrit scholar Mahamahopadhyay Sri N. Ranganatha Sharma. The plot is based on the episode of Bakasura's slaying from the Mahabharata. Sri Ranganatha Sharma was a master of grammar, poetics, and Vedanta. The text highlights Kunti's gratitude, Bhima's valor, and the ideals of Sanatana Dharma.
EXAM TIP:परीक्षा में लेखक/स्रोत परिचय 5 अंकों के दीर्घ उत्तरीय प्रश्न में पूछा जाता है।(Focus on the author N. Ranganatha Sharma, the play 'Ekachakram', and the Mahabharata connection. Note his title 'Mahamahopadhyay'.)
SECTION 3 — मूल पाठ
(अङ्कद्वयस्य पूर्वकथाप्रसङ्गः - पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ति। गृहस्वामिनः गृहे रोदनध्वनिं श्रुत्वा तत्र गता पाण्डवानां माता कुन्ती रोदनकारणं पृच्छति । ततः शोकाकुलेन परिवारेण सा ज्ञापिता यत् एकचक्रनगरवासिनां नातिदूरस्थितेन बकनाम्ना असुरेण सह सन्धिनियमानुसारं प्रतिदिनं कश्चित् नगरवासी स्वेच्छया असुरस्य भक्ष्यं भवेत्, तद्दिने पर्यायेण तस्यैव ब्राह्मणपरिवारस्य बलिदानस्य वारः आसीत् इति । तेषां दुःस्थितिं ज्ञात्वा स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयामीति कुन्ती प्रतिज्ञां कृतवती । इमं विषयं ज्ञात्वा ब्राह्मणेन कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारकालः सन्निहितः इति भावयन् भीमः मृष्टान्न-भाण्डसहितः बकासुरस्य समीपं गन्तुम् उद्युक्तः भवति ।)
(ततः प्रविशति कुन्ती भीमसेनेन सह)
कुन्ती - पुत्र ! किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय ।
भीमः - सम्यगनुष्ठितम्। आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसति प्रदानेन ।
कुन्ती - आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः ।
भीमः - श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम् । पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः ।
कुन्ती - श्वः प्रभाते भवत्यस्य विप्रस्य पर्यायः ।
भीमः - बाढम् ।
कुन्ती - न चैतावत् । मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते। भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः ।
भीमः - तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति। विदितमवशिष्टम्। मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति भवत्या प्रतिश्रुतम् ।
कुन्ती - (मौनमवलम्बते)
भीमः - मातः ! नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम् । क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्। युक्तोऽयं प्रतिश्रवः । श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति । पश्य –
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम् । कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः ।।
अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि ।
कुन्ती - वत्स भीम ! अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण । भक्ष्यभोज्यादिकं मृष्टान्नं शकटपूरं पूरयित्वा प्रेषणीयं भवति राक्षसाय। तदेतत् सज्जीक्रियतामिति प्रेरयिष्यामि ब्राह्मणकुटुम्बम् ।
भीमः - अहो ! प्रियं मे। सज्जीक्रियताम। अपरमिदं प्रियमनुष्ठितं मे भवत्या । प्रभूतमुपाहरिष्यते भोजनम्।
(ततः प्रविशन्ति युधिष्ठिरादयः)
युधिष्ठिरः - (विलोक्य) अये ! हर्षेण उत्फुल्लाक्ष इव वत्सो भीमः ।
भीमः - प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम् ।
अर्जुनः - स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य।
नकुलः - ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य।
भीमः - पश्यत, बाहू अपि स्फुरतः।
सहदेवः - अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?
भीमः - तदपि भविष्यति। न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।
युधिष्ठिरः - आयोधनमिति । केन ?
भीमः - बकासुरेण।
युधिष्ठिरः - अम्ब ! किमिदानीमुपक्षिप्तम् ?
कुन्ती - पुत्रकाः ! बकासुरस्य भोजनपरिकल्पनं पर्यायपतितं प्रतिवेशिनो ब्राह्मणस्य।
युधिष्ठिरः - ततस्ततः।
कुन्ती - मया प्रतिश्रुतं तस्य स्थाने एकः पुत्रः प्रेष्यत इति ।
युधिष्ठिरः - ज्ञातमवशिष्टं मातः ! न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये। यस्य वीरस्य भुजबलमाश्रित्य वयं सुखं शेमहे, यच्च चिन्तयन् दुर्योधनो निद्रां न लभते, तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?
भीमः - धर्मं विजानता भवता धर्मसङ्ग्रहोऽत्र द्रष्टव्यः । न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति ।
युधिष्ठिरः - वत्स भीमसेन ! बलवान् मानुषभोजी स राक्षसः इति श्रूयते।
भीमः - ततः किम् ? राक्षसध्वंसी भीमः स्मर्यते। अलं विशङ्कया। हनिष्यामि तं दुरात्मानम् ।
अर्जुनः - धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि।
भीमः - मा मैवम् । न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।
इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम । बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥
(ततः सर्वैरनुज्ञातः बकं हन्तुकामः भीमः प्रस्थितः)
(ततः प्रविशति भक्ष्य-भोज्यादिक-भाण्ड-पूरित-शकटेन सह)
बकः - मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।
भीमः - सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम् ।
बकः - कथं, कः खलु अधर्मः मया सेवितः ? (सहासमुदरं परिमृजन्)
भीमः - नरभक्षणम् ।
बकः - नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः ।
भीमः - नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः ।
बकः - क्षत्रियोऽसि ?
भीमः - बाढम्, क्षत्रियोऽस्मि ।
रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम् । निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम् ॥
बकः - अहह ! मम मित्रस्य हिडिम्बस्य हन्ता कौन्तेयो भवान् ?
भीमसेनः - कामम् ! कौन्तेयोऽस्मि भीमसेनः ।
बकः - इदमस्ति मे भागधेयम्। चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुत्पतितो व्याघ्रगह्वरम्। श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः ।
भीमसेनः - इदं मे स्वस्त्ययनं यन्मां श्लाघनीयं रिपुं मन्यसे। अनुवर्तस्व ते मित्रं हिडिम्बम् ।
बकः - वाचाट ! क्षत्रियडिम्भ, गृहाण शस्त्रम् । शातयामि ते दर्पम्।
भीमसेनः - अलं शस्त्रग्रहणविडम्बनेन, त्वन्मस्तकास्थिभिद्रोऽस्ति ममैष मुष्टिः ।
(उभौ प्रहरतः । मल्लयुद्धं प्रवर्तते । हतः पतति बकासुरः)
SECTION 4 — अन्वय
श्लोकः १:
मूल: भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम् । कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः ।।
अन्वयः: वयं चिरं भैक्षप्रदानेन परैः उपकृताः [स्मः]। कृतं प्रतिकृतं भूयात्, एषः सनातनः धर्मः [अस्ति]।
Hindi note: 'वयम्' के साथ 'स्मः' तथा 'धर्मः' के साथ 'अस्ति' क्रिया वाक्य को पूर्ण करने के लिए जोड़ी गई है।
श्लोकः २:
मूल: इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम । बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥
अन्वयः: इमौ हि पीवरौ बाहू मम सहजौ सहायौ [स्तः]। यथा सिंहः क्षुद्रमृगं [विध्वंसयति], [तथा अहम्] बकं विध्वंसयिष्यामि।
Hindi note: 'स्तः' और 'तथा अहम्' पदों को भाव स्पष्ट करने के लिए अध्याहृत किया गया है।
श्लोकः ३:
मूल: रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम् । निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम् ॥
अन्वयः: [अहं] साधुलोकानां रक्षिता, बाहुशालिनां वरिष्ठः, हिडिम्बस्य निषूदकः, भवादृशां मृत्युः च अस्मि।
Hindi note: 'अहम्' कर्ता को वाक्य के प्रारम्भ में लाया गया है, शेष पद अपने स्वाभाविक क्रम में हैं।
EXAM TIP:CBSE में 'अन्वयं पूरयत' प्रश्न के लिए सही Subject → Object → Verb क्रम अनिवार्य है।(The first shloka "भैक्षप्रदानेन..." is crucial as it contains the title of the chapter.)
SECTION 5 — शब्दार्थ
संस्कृत पद | हिंदी अर्थ | English Meaning |
प्रतिश्रुतम् | प्रतिज्ञा की / वचन दिया | Promised / Pledged |
आतिथेयः | अतिथि-सेवा करने वाला | Host |
प्रतिवेशी | पड़ोसी | Neighbour |
प्रत्यादेशम् | आज्ञा न मानना / अवज्ञा | Disobedience / Rejection |
मृष्टान्नम् | स्वादिष्ट भोजन | Tasty food / Sweets |
औदरिकस्य | पेटू का (अधिक खाने वाले का) | Of a glutton / Food lover |
पीवरौ | मोटे / हष्ट-पुष्ट (दो) | (Two) Stout / Plump |
क्षुद्रमृगम् | छोटे जानवर को | Small animal |
मानुषापसद | हे नीच इंसान ! | O' Human of low cadre ! |
हुताशनाय | अग्नि के लिए | For the fire |
निषूदकः | विनाशक / मारने वाला | Destroyer / Killer |
व्याघ्रगह्वरम् | बाघ की गुफा | Tiger's cave |
वाचाट | हे डींग मारने वाले (बातूनी) ! | O' Boastful / Talkative ! |
शातयामि | नष्ट करता हूँ | I will destroy |
मल्लयुद्धम् | पहलवानों का युद्ध (कुश्ती) | Wrestling |
श्रोत्रियः | वेदपाठी ब्राह्मण | A Brahmin versed in Vedas |
आयोधनम् | युद्ध | Battle / Fight |
उत्फुल्लाक्षः | खिली/फटी हुई आँखों वाला | With wide-open/happy eyes |
जठरस्थाय | पेट में स्थित (अग्नि) को | To that residing in the stomach |
SECTION 6 — हिंदी अनुवाद
(नाटक की पृष्ठभूमि: पांडव एकचक्र नगर में एक ब्राह्मण के घर में भेष बदलकर रह रहे थे। एक दिन कुंती ने ब्राह्मण के घर में रोने की आवाज़ सुनी। पूछने पर पता चला कि पास के पहाड़ पर बकासुर नाम का राक्षस रहता है। समझौते के अनुसार, गाँव का एक व्यक्ति रोज़ उसके लिए भोजन और खुद को आहार के रूप में लेकर जाता है। आज उस ब्राह्मण परिवार की बारी थी। यह जानकर कुंती ने अपने एक बेटे को भेजने का वचन दे दिया। भीम यह सुनकर तैयार हो जाता है।)
(कुंती और भीमसेन का प्रवेश)
कुंती - बेटा! मैंने पड़ोसी ब्राह्मण को एक वचन दे दिया है।
भीम - आपने बहुत अच्छा किया। वे हमें घर देकर आश्रय देने वाले हमारे उपकारी हैं।
कुंती - सुनो, इस एकचक्र नगर के पास वाले पहाड़ पर बकासुर नाम का राक्षस रहता है।
भीम - मैंने उस दुष्ट की कहानी सुनी है। गाँव वाले बारी-बारी से उसके लिए बलि ले जाते हैं।
कुंती - कल सुबह इस ब्राह्मण की बारी है।
भीम - ठीक है।
कुंती - सिर्फ इतना ही नहीं। सुना है वह राक्षस इंसान भी खाता है। ढेर सारे भोजन के साथ एक इंसान को भी उसके पास भेजना पड़ता है।
भीम - इसलिए उस बालक के तपस्वी पिता दुखी हैं। बाकी मैं समझ गया। आपने वादा किया है कि मेरे बेटों में से कोई एक जाएगा।
कुंती - (चुप रहती हैं)
भीम - माता! इसमें शोक करने (पछताने) की कोई बात नहीं है। एक क्षत्राणी (क्षत्रिय स्त्री) को जो करना चाहिए था, आपने वही किया है। यह वचन बिल्कुल सही है। यह वेदपाठी ब्राह्मण पड़ोसी हमारे उपकार का बदला पाने के योग्य है। देखिए—
"हमने लंबे समय तक भिक्षा मांगकर दूसरों के उपकार से अपना पालन किया है। किसी के किए गए उपकार का बदला (प्रत्युपकार) चुकाना चाहिए, यही हमारा सनातन धर्म है।"
मैं ही बकासुर के पास जाऊँगा।
कुंती - बेटा भीम! मेरे भरतवंश के दीपक (पुत्र) ने बिल्कुल योग्य बात कही है। राक्षस के लिए छकड़ा (बैलगाड़ी) भरकर स्वादिष्ट भोजन भेजना होता है। मैं ब्राह्मण परिवार से कहूँगी कि वे उसे तैयार करें।
भीम - अहा! यह तो मुझे बहुत पसंद है। उसे तैयार होने दें। आपने यह दूसरा बहुत अच्छा काम किया है कि मुझे ढेर सारा भोजन मिलेगा।
(तभी युधिष्ठिर आदि भाइयों का प्रवेश)
युधिष्ठिर - (देखकर) अरे! खुशी के मारे भाई भीम की आँखें खिली जा रही हैं।
भीम - मेरे लिए बहुत सारा भोजन तैयार जो हुआ है!
अर्जुन - इस पेटू को खुश होना ही चाहिए।
नकुल - बड़े भैया के तो होंठ फड़क रहे हैं।
भीम - देखो, मेरी भुजाएँ भी फड़क रही हैं।
सहदेव - क्या दोनों हाथों से खाओगे?
भीम - वह भी होगा। सिर्फ भोजन ही नहीं मिला है, बल्कि युद्ध भी मिला है।
युधिष्ठिर - युद्ध? किसके साथ?
भीम - बकासुर के साथ।
युधिष्ठिर - माता! यह आपने अब क्या कर दिया?
कुंती - बेटों! बकासुर के लिए भोजन ले जाने की बारी हमारे पड़ोसी ब्राह्मण की थी।
युधिष्ठिर - फिर क्या हुआ?
कुंती - मैंने वादा किया है कि उनकी जगह मेरा एक बेटा जाएगा।
युधिष्ठिर - माता, बाकी बात मैं समझ गया। लेकिन मैं आपके इस फैसले का समर्थन नहीं करता। जिस वीर की भुजाओं के बल पर हम सुख से सोते हैं, और जिसके डर से दुर्योधन को नींद नहीं आती, उस भीम को भेजने का फैसला आपने कैसे कर लिया?
भीम - आप तो धर्म को जानने वाले हैं, आपको इसमें धर्म का पालन देखना चाहिए। माता की आज्ञा को टाला नहीं जा सकता।
युधिष्ठिर - भाई भीमसेन! सुना है वह राक्षस बहुत बलवान और नरभक्षी (इंसान खाने वाला) है।
भीम - तो क्या हुआ? भीम को भी राक्षसों का नाश करने वाले के रूप में याद किया जाता है। चिंता मत कीजिए। मैं उस दुष्ट को मार डालूँगा।
अर्जुन - मैं धनुष लेकर आपके साथ चलूँगा।
भीम - नहीं-नहीं, ऐसा मत करो। तीखे दाँतों वाला शेरों का राजा (सिंह) शिकार के लिए किसी की मदद नहीं मांगता।
"मेरी ये दोनों मोटी और हष्ट-पुष्ट भुजाएँ ही मेरी स्वाभाविक मददगार हैं। मैं बकासुर को वैसे ही नष्ट कर दूँगा जैसे शेर किसी छोटे जानवर को मार देता है।"
(सबकी आज्ञा पाकर बकासुर को मारने की इच्छा से भीम निकल पड़ते हैं)
(स्वादिष्ट भोजन से भरी बैलगाड़ी के साथ भीम का प्रवेश)
बकासुर - ओ नीच इंसान! मुझे मेरा भोजन परोस।
भीम - मैंने तो सारा भोजन अपने पेट की आग (भूख) रूपी भगवान को परोस दिया है। मैं तो तुझ धर्म के कलंक को मारने आया हूँ।
बकासुर - क्या! मैंने कौन-सा अधर्म किया है? (हँसते हुए अपना पेट सहलाकर)
भीम - इंसानों को खाना।
बकासुर - मांस खाने वाले राक्षसों का इंसानों को खाना ही तो धर्म है।
भीम - और क्षत्रियों का धर्म भूमि और इंसानों की रक्षा करना है।
बकासुर - क्या तू क्षत्रिय है?
भीम - हाँ, मैं क्षत्रिय हूँ।
"मैं सज्जनों की रक्षा करने वाला, बलवानों में सबसे श्रेष्ठ, हिडिम्ब राक्षस को मारने वाला और तुम्हारे जैसों की मौत (काल) हूँ।"
बकासुर - हा हा! तो तू ही मेरे दोस्त हिडिम्ब को मारने वाला कुंती का बेटा (कौन्तेय) है?
भीम - हाँ! मैं कुंती का बेटा भीमसेन हूँ।
बकासुर - यह तो मेरी किस्मत है! जिस शिकार को मैं लंबे समय से खोज रहा था, वह खुद चलकर बाघ की गुफा में आ गया। तू मेरा एक तारीफ के लायक दुश्मन है।
भीम - यह मेरा सौभाग्य है कि तू मुझे तारीफ के लायक दुश्मन मानता है। अब जा और अपने दोस्त हिडिम्ब के पीछे-पीछे यमलोक पहुँच जा।
बकासुर - ओ बड़बोले क्षत्रिय बच्चे! हथियार उठा। मैं तेरा घमंड चूर-चूर करता हूँ।
भीम - हथियार उठाने का नाटक रहने दे। तेरी खोपड़ी की हड्डियाँ तोड़ने के लिए मेरी यह मुट्ठी ही काफी है।
(दोनों एक दूसरे पर प्रहार करते हैं। भयंकर कुश्ती होती है और बकासुर मारा जाता है।)
SECTION 7 — English Translation
(Background: The Pandavas are living in disguise at a Brahmin's house in Ekachakra. Hearing cries, Kunti investigates and learns that the family must send a person along with food as a sacrifice to the demon Bakasura. Kunti promises to send one of her sons instead. Realizing it's time to repay the Brahmin's kindness, Bhima gets ready to face the demon along with a cart full of food.)
(Enter Kunti with Bhimasena)
Kunti - Son! I have made a promise to our neighbor, the Brahmin.
Bhima - You have done well. He is our host and benefactor who provided us with shelter.
Kunti - Listen, a demon named Baka lives on the mountain near this city of Ekachakra.
Bhima - I have heard the tale of that wicked soul. The citizens offer him a sacrifice in turns.
Kunti - Tomorrow morning is this Brahmin's turn.
Bhima - Alright.
Kunti - It's not just that. It is heard that the demon is a man-eater. Along with a cartload of food, a human must also be sent to him.
Bhima - That is why the ascetic father of the boy is mourning. I have understood the rest. You have promised that one of my sons will be sent.
Kunti - (Remains silent)
Bhima - Mother! There is nothing to regret here. You have done exactly what befits a Kshatriya woman. This promise is righteous. This learned Brahmin neighbor deserves a return of his favor. Look—
"We have been sustained for a long time by the charity of others. A favor done should be returned; this is the eternal Dharma."
I will personally go to Bakasura.
Kunti - Dear Bhima! My son, the guiding light of the Bharata dynasty, has spoken fittingly. A cart filled with delicious food and sweets must be sent to the demon. I will ask the Brahmin family to prepare it.
Bhima - Wow! I love this. Let it be prepared. You have done another great favor to me by arranging for such abundant food.
(Then Yudhishthira and others enter)
Yudhishthira - (Looking) Oh! Brother Bhima's eyes are wide open with joy.
Bhima - Abundant food has presented itself to me!
Arjuna - The joy of a glutton is indeed justified.
Nakula - The elder brother's lips seem to be quivering.
Bhima - Look, my arms are quivering too.
Sahadeva - Will you eat with both hands?
Bhima - That will happen too. Not just food, but a battle has also presented itself.
Yudhishthira - A battle? With whom?
Bhima - With Bakasura.
Yudhishthira - Mother! What have you initiated now?
Kunti - Sons! The turn to arrange food for Bakasura had fallen upon our neighbor, the Brahmin.
Yudhishthira - And then?
Kunti - I promised that one of my sons will be sent in his place.
Yudhishthira - I understand the rest, Mother! But I certainly do not support your decision. How could you resolve to send Bhima, the hero upon whose arm-strength we sleep peacefully, and fearing whom Duryodhana loses sleep?
Bhima - As a knower of Dharma, you should see the essence of Dharma here. A mother's command does not deserve disobedience.
Yudhishthira - Dear Bhimasena! It is heard that the demon is a powerful man-eater.
Bhima - So what? Bhima is remembered as the destroyer of demons. Enough with the doubts. I will kill that wicked soul.
Arjuna - I will accompany you holding my bow.
Bhima - No, don't do that. The sharp-fanged king of beasts (lion) does not seek help.
"These two stout and strong arms are my natural helpers. I will destroy Baka just as a lion destroys a small animal."
(Then, permitted by all, Bhima sets out with the desire to kill Baka)
(Enter Bhima with a cart full of food and sweets)
Bakasura - O lowly human, serve me the food!
Bhima - I have already served all of it to the divine fire resting in my stomach. I have come to kill you, the stain on Dharma.
Bakasura - What, what unrighteousness have I committed? (Laughing and rubbing his stomach)
Bhima - Eating humans.
Bakasura - Eating humans is the Dharma of meat-eating demons!
Bhima - And protecting humans is the Dharma of land-protecting Kshatriyas.
Bakasura - Are you a Kshatriya?
Bhima - Indeed, I am a Kshatriya.
"I am the protector of the righteous, the foremost among the strong, the slayer of Hidimba, and the death for the likes of you."
Bakasura - Aha! So you are the son of Kunti, the killer of my friend Hidimba?
Bhima - Absolutely! I am Bhimasena, the son of Kunti.
Bakasura - This is my good fortune. The long-sought prey has jumped into the tiger's cave by itself. You are an adversary worthy of praise.
Bhima - It is my blessing that you consider me a praiseworthy enemy. Now follow your friend Hidimba to hell.
Bakasura - Talkative Kshatriya boy! Pick up your weapon. I will shatter your pride.
Bhima - Enough of the mockery of picking up weapons. This fist of mine is sufficient to crush the bones of your skull.
(Both strike each other. A fierce wrestling match ensues, and Bakasura falls dead.)
SECTION 8 — सारांश
HINDI:
प्रस्तुत पाठ "कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः" श्री एन. रंगनाथ शर्मा द्वारा रचित 'एकचक्रम्' नाटक का अंश है। इसकी कहानी महाभारत के बकासुर-वध पर आधारित है। अज्ञातवास के दौरान पांडव एकचक्र नगर में एक ब्राह्मण के घर शरण लिए हुए थे। जब कुंती को पता चलता है कि ब्राह्मण को राक्षस बकासुर के आहार के लिए जाना है, तो वह कृतज्ञता (उपकार का बदला चुकाने) के रूप में अपने पुत्र को भेजने का वचन देती है। भीम ख़ुशी-खुशी इस चुनौती को स्वीकार करता है, यह मानते हुए कि किए गए उपकार का बदला चुकाना ही सनातन धर्म है। युधिष्ठिर इस निर्णय पर चिंता जताते हैं, लेकिन भीम उन्हें समझाकर अकेले ही बैलगाड़ी में भोजन लेकर निकल जाते हैं। जंगल में पहुँचकर भीम सारा भोजन खुद खा जाते हैं, जिससे क्रोधित होकर बकासुर हमला करता है। दोनों के बीच भयंकर कुश्ती होती है और भीम अपनी शक्तिशाली मुट्ठी से बकासुर का वध कर देते हैं, जिससे नगरवासियों को राक्षस के आतंक से मुक्ति मिलती है।
ENGLISH:
The chapter "Kritam Pratikritam Bhuyadesha Dharmah Sanatanah" is an excerpt from the play 'Ekachakram' by N. Ranganatha Sharma, based on the slaying of Bakasura from the Mahabharata. During their exile, the Pandavas were sheltered by a Brahmin in Ekachakra. Learning that the Brahmin is forced to offer himself as food to the demon Bakasura, Kunti pledges to send her son instead out of deep gratitude. Bhima joyfully accepts this task, citing that returning a favor is the eternal Dharma. Although Yudhishthira expresses concern for Bhima's safety, Bhima reassures him and sets out alone with a cartload of food. Upon reaching the forest, Bhima eats all the food himself, infuriating Bakasura. A fierce wrestling bout ensues, and Bhima crushes the demon's skull with his bare fists, liberating the citizens from the monster's terror.
SECTION 9 — केंद्रीय भाव एवं मूल्य
9A. विषय-वस्तु सारणी
विषय | पाठ में स्पष्टीकरण |
मुख्य विषय | उपकार के बदले उपकार (कृतज्ञता) तथा समाज की रक्षा के लिए क्षत्रिय-धर्म का पालन। (Returning a favor and fulfilling the Kshatriya duty of protecting society.) |
मातृ-आज्ञा पालन | भीम और युधिष्ठिर द्वारा माता कुंती के वचनों को धर्म मानकर उनका सम्मान करना। (Obedience to a mother's command as a supreme duty.) |
प्रधान रस + स्थायी भाव | वीररसः (स्थायी भाव: उत्साहः) |
9B. मानवीय एवं सांस्कृतिक मूल्य
कृतज्ञता / प्रत्युपकारः (आभार मानना / Gratitude and Returning Favors)
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्। कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः।
यह पाठ सिखाता है कि जो हमारी कठिन समय में मदद करे, हमें भी उसके उपकार का बदला अपनी क्षमता अनुसार चुकाना चाहिए।
(Teaches the timeless value of gratitude and returning a favor to those who helped us in need.)
शौर्यम् / अदम्यसाहसम् (वीरता / Valor and Bravery)
इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम...
भीम का निडर होकर अकेले ही राक्षस का सामना करना हमें संकटों से बिना डरे लड़ने का साहस देता है।
(Inspires immense courage to face seemingly insurmountable challenges without fear.)
परोपकारः / समाजसेवा (दूसरों की भलाई / Benevolence)
रक्षिता साधुलोकानां... क्षत्रियाणां धर्मः।
अपने जीवन की परवाह किए बिना समाज और साधु-संतों की रक्षा के लिए आगे आना ही सच्चा धर्म है।
(Protecting the weak and the righteous is the highest moral duty.)
EXAM TIP:मूल्यपरक प्रश्न 2-4 अंकों के लिए नियमित आते हैं।Always name the value in Sanskrit first (e.g., कृतज्ञता, शौर्यम्).
SECTION 10 — पात्र परिचय (Character Sketches)
१. भीमसेनः (Bhimasena)
SANSKRIT:
भीमसेनः कुन्त्याः पुत्रः एकः महान् वीरः योद्धा च अस्ति। तस्य मुख्यगुणाः अदम्यसाहसम्, मातृभक्तिः, कृतज्ञता, परोपकारः च सन्ति। पाठे सः स्वस्य प्राणान् सङ्कटे स्थापयित्वा ब्राह्मणपरिवारस्य रक्षार्थं बकासुरं हन्तुं गच्छति। प्रमाणम् - "अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि।"
हिंदी अनुवाद:
भीमसेन कुंती के पुत्र और एक महान वीर योद्धा हैं। उनके मुख्य गुण अदम्य साहस, माता की भक्ति, कृतज्ञता और परोपकार हैं। पाठ में वे अपनी जान जोखिम में डालकर ब्राह्मण परिवार की रक्षा के लिए बकासुर को मारने जाते हैं।
English:
Bhimasena is Kunti's son and a great, valiant warrior. His key virtues are indomitable courage, devotion to his mother, gratitude, and benevolence. In the text, he risks his life to kill Bakasura to save the Brahmin family.
२. कुन्ती (Kunti - Supporting Character)
SANSKRIT:
कुन्ती पाण्डवानां माता अस्ति। सा अतीव दयालुः कृतज्ञा च महिला अस्ति। ब्राह्मणपरिवारस्य क्रन्दनं श्रुत्वा सा द्रविता भवति, स्वपुत्रं प्रेषयितुं सङ्कल्पं करोति।
हिंदी अनुवाद:
कुंती पांडवों की माता हैं। वह बहुत दयालु और उपकार मानने वाली महिला हैं। ब्राह्मण परिवार का रोना सुनकर उनका दिल पसीज जाता है, और वे अपने बेटे को राक्षस के पास भेजने का संकल्प लेती हैं।
English:
Kunti is the mother of the Pandavas. She is a deeply compassionate and grateful woman. Hearing the cries of the Brahmin family, she is moved and resolves to send her own son to save them.
३. बकासुरः (Bakasura - Supporting Character)
SANSKRIT:
बकासुरः एकचक्रनगरस्य समीपे निवसति स्म। सः एकः क्रूरः, मानुषभोजी अहङ्कारी च राक्षसः आसीत्। अन्ते सः भीमेन हतः भवति।
हिंदी अनुवाद:
बकासुर एकचक्र नगर के पास रहता था। वह एक क्रूर, इंसान खाने वाला और घमंडी राक्षस था। अंत में वह भीम के हाथों मारा जाता है।
English:
Bakasura lived near the city of Ekachakra. He was a cruel, man-eating, and arrogant demon who is ultimately killed by Bhima in a fierce battle.
SECTION 11 — गद्यांश आधारित प्रश्न
गद्यांशः १
भीमः - मातः ! नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम् । क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्। युक्तोऽयं प्रतिश्रवः । श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति । पश्य – भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम् । कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः ।। अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि ।
कुन्ती - वत्स भीम ! अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण । भक्ष्यभोज्यादिकं मृष्टान्नं शकटपूरं पूरयित्वा प्रेषणीयं भवति राक्षसाय। तदेतत् सज्जीक्रियतामिति प्रेरयिष्यामि ब्राह्मणकुटुम्बम् ।
भीमः - अहो ! प्रियं मे। सज्जीक्रियताम। अपरमिदं प्रियमनुष्ठितं मे भवत्या । प्रभूतमुपाहरिष्यते भोजनम्।
प्र.(i) — अर्थबोध (1 mark):
सनातनः धर्मः कः अस्ति?
(क) दानं दातव्यम् (ख) कृतं प्रतिकृतं भूयात्
(ग) यज्ञः करणीयः (घ) युद्धं करणीयम्
उत्तरम्: (ख)
हिंदी: श्लोक के अनुसार 'किए गए उपकार का बदला चुकाना' (कृतं प्रतिकृतं भूयात्) ही सनातन धर्म है।
English: According to the text, returning a favor done by someone is the eternal Dharma.
प्र.(ii) — अन्वय पूर्तिः (1 mark):
मञ्जूषातः पदं चित्वा अन्वयं पूरयत —
[ प्रत्युपकारम् / क्षत्रियाण्या / बकासुरम् ]
_______ यदुचितं तदनुष्ठितम्। श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति ।
उत्तरम्: क्षत्रियाण्या
हिंदी: गद्यांश में भीम कहते हैं कि 'क्षत्राणी' (क्षत्रियाण्या) द्वारा जो उचित था, वही किया गया।
English: "What was appropriate for a Kshatriya woman (Kshatriyanya) has been done."
प्र.(iii) — शब्दार्थ (1 mark):
'शकटपूरम्' इति पदस्य अर्थः अस्ति —
(क) जलपूरितम् (ख) शकटेन (बैलगाड्या) पूर्णम्
(ग) आकाशपूरितम् (घ) पात्रपूरितम्
उत्तरम्: (ख)
हिंदी: शकट का अर्थ है बैलगाड़ी। शकटपूरम् अर्थात् पूरी बैलगाड़ी भरकर।
English: Shakatapuram means filling up a cart (bullock-cart).
प्र.(iv) — प्रश्ननिर्माणम् (1 mark):
अधोलिखितवाक्ये रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्नं रचयत —
श्रोत्रियः अयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति ।
उत्तरम्: कीदृशः अयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति ?
हिंदी: 'श्रोत्रियः' (वेदपाठी) एक विशेषण है, इसलिए 'कीदृशः' (कैसा) का प्रयोग होगा।
English: 'Shrotriyah' is an adjective, so the interrogative 'Kidrushah' (what kind of) is used.
गद्यांशः २
बकः - मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।
भीमः - सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम् ।
बकः - कथं, कः खलु अधर्मः मया सेवितः ? (सहासमुदरं परिमृजन्)
भीमः - नरभक्षणम् ।
बकः - नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः ।
भीमः - नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः ।
बकः - क्षत्रियोऽसि ?
भीमः - बाढम्, क्षत्रियोऽस्मि । रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम् । निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम् ॥
प्र.(i) — अर्थबोध (1 mark):
राक्षसानां धर्मः कः अस्ति (बकासुरस्य मतेन)?
(क) देवपूजनम् (ख) नररक्षणम्
(ग) नरभक्षणम् (घ) वनरक्षणम्
उत्तरम्: (ग)
हिंदी: बकासुर के अनुसार मांस खाने वाले राक्षसों का धर्म 'नरभक्षण' (इंसानों को खाना) है।
English: According to Bakasura, the Dharma of flesh-eating demons is eating humans (Narabhakshanam).
प्र.(ii) — अन्वय पूर्तिः (1 mark):
मञ्जूषातः पदं चित्वा अन्वयं पूरयत —
[ हुताशनाय / नरभक्षणम् / धर्मदूषणं ]
सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते _______ ।
उत्तरम्: हुताशनाय
हिंदी: भीम कहते हैं कि मैंने सारा भोजन अपने पेट की अग्नि (हुताशनाय) को परोस दिया है।
English: Bhima says he served the food to the divine fire (Hutashanaya) in his stomach.
प्र.(iii) — शब्दार्थ (1 mark):
'बाढम्' इति पदस्य अर्थः अस्ति —
(क) जलम् (ख) बाढ (नदीजलम्)
(ग) नूनम् / अवश्यम् (घ) असत्यम्
उत्तरम्: (ग)
हिंदी: 'बाढम्' एक अव्यय है जिसका अर्थ है 'हाँ, बिल्कुल' या 'निश्चित ही'।
English: Baadham means 'certainly' or 'indeed'.
प्र.(iv) — प्रश्ननिर्माणम् (1 mark):
अधोलिखितवाक्ये रेखाङ्कितपदम् आश्रित्य प्रश्नं रचयत —
नररक्षणं नाम क्षत्रियाणां धर्मः ।
उत्तरम्: नररक्षणं नाम केषां धर्मः ?
हिंदी: 'क्षत्रियाणाम्' षष्ठी विभक्ति बहुवचन है (किनका धर्म?), अतः 'केषाम्' का प्रयोग होगा।
English: 'Kshatriyanam' is genitive plural, so 'Kesham' (whose) is used.
SECTION 12 — लघु उत्तरीय प्रश्न (3 Marks)
प्र१. कुन्ती ब्राह्मणस्य कृते किं प्रतिश्रुतवती, किमर्थं च?
मूल बिंदु 1 (VP1): एकस्य पुत्रस्य प्रेषणम् (Sending one of her sons)
मूल बिंदु 2 (VP2): ब्राह्मणपरिवारस्य उपकारस्य प्रत्युपकारार्थम् (To repay the favor of the Brahmin family)
उत्तरम् (Sanskrit):
कुन्ती ब्राह्मणस्य कृते प्रतिश्रुतवती यत् बकासुरस्य कृते आहाराय सा स्वपुत्रेषु एकं पुत्रं प्रेषयिष्यति। यतोहि सः ब्राह्मणः पाण्डवेभ्यः स्वगृहे आश्रयं दत्त्वा तेषाम् उपकारं कृतवान् आसीत्, अतः तस्य उपकारस्य प्रत्युपकारार्थं सा एतत् प्रतिश्रुतवती।
हिंदी अनुवाद:
कुंती ने ब्राह्मण को वचन दिया था कि वह बकासुर के भोजन के लिए अपने बेटों में से एक को भेजेगी। क्योंकि उस ब्राह्मण ने पांडवों को अपने घर में शरण देकर उन पर बहुत बड़ा उपकार किया था, इसलिए उस उपकार का बदला चुकाने के लिए कुंती ने यह प्रतिज्ञा की थी।
English:
Kunti promised the Brahmin that she would send one of her sons as food for Bakasura. Because the Brahmin had done them a great favor by giving them shelter in his house, she made this promise to return his favor.
प्र२. युधिष्ठिरः कुन्त्याः सङ्कल्पं कथं न समर्थयति?
मूल बिंदु 1 (VP1): भीमस्य भुजबलम् (Bhima's arm strength)
मूल बिंदु 2 (VP2): दुर्योधनस्य निद्रानाशः (Duryodhana's sleeplessness due to Bhima)
उत्तरम् (Sanskrit):
युधिष्ठिरः कुन्त्याः सङ्कल्पं न समर्थयति यतोहि सः जानाति स्म यत् भीमस्य एव भुजबलम् आश्रित्य पाण्डवाः सुखेन शेरते (निद्रां कुर्वन्ति)। यस्य भीमस्य भयात् दुर्योधनः अपि निद्रां न लभते, तादृशस्य वीरस्य भीमस्य सङ्कटे प्रेषणं युधिष्ठिराय अनुचितं प्रतीयते स्म।
हिंदी अनुवाद:
युधिष्ठिर कुंती के फैसले का समर्थन नहीं करते क्योंकि वे जानते थे कि भीम की भुजाओं के बल पर ही पांडव सुख से सोते हैं। जिस भीम के डर से दुर्योधन को भी नींद नहीं आती, ऐसे वीर भीम को मौत के मुँह (संकट) में भेजना युधिष्ठिर को गलत लगा।
English:
Yudhishthira does not support Kunti's resolution because he knew that the Pandavas sleep peacefully relying solely on Bhima's strength. Sending such a brave warrior, fearing whom even Duryodhana loses sleep, into danger seemed inappropriate to Yudhishthira.
प्र३. भीमसेनः अर्जुनाय साहाय्यविषये किम् उक्तवान्?
मूल बिंदु 1 (VP1): सहायस्य आवश्यकता नास्ति (No need for help)
मूल बिंदु 2 (VP2): सिंहः क्षुद्रमृगम् इव हनिष्यामि (Will kill like a lion kills a small animal)
उत्तरम् (Sanskrit):
यदा अर्जुनः भीमस्य साहाय्यं कर्तुम् उद्यतः अभवत्, तदा भीमसेनः तं निवारयन् उक्तवान् यत् - "मा मैवम्। तीक्ष्णदन्तः मृगराजः सिंहः सहायं न अपेक्षते। मम पीवरौ बाहू एव मम सहजौ सहायौ स्तः। सिंहः यथा क्षुद्रमृगं मारयति, तथैव अहं तं बकासुरं विध्वंसयिष्यामि।"
हिंदी अनुवाद:
जब अर्जुन भीम की मदद करने के लिए तैयार हुए, तब भीमसेन ने उन्हें रोकते हुए कहा कि - "नहीं, ऐसा मत करो। तीखे दाँतों वाला शेरों का राजा किसी की मदद नहीं माँगता। मेरी ये मजबूत भुजाएँ ही मेरे स्वाभाविक मददगार हैं। जैसे शेर छोटे जानवर को मार देता है, वैसे ही मैं उस बकासुर का नाश कर दूँगा।"
English:
When Arjuna got ready to help Bhima, Bhimasena stopped him saying - "No, don't do that. The sharp-fanged king of beasts (lion) does not need help. My stout arms are my natural helpers. Just as a lion kills a small animal, I will destroy Bakasura."
प्र४. बकासुरस्य मतेन राक्षसानां धर्मः कः आसीत्, भीमस्य मतेन च क्षत्रियाणां धर्मः कः?
मूल बिंदु 1 (VP1): राक्षसानां धर्मः नरभक्षणम् (Demons' Dharma is eating humans)
मूल बिंदु 2 (VP2): क्षत्रियाणां धर्मः नररक्षणम् (Kshatriyas' Dharma is protecting humans)
उत्तरम् (Sanskrit):
बकासुरस्य मतेन मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः 'नरभक्षणम्' (मानवानां खादनम्) आसीत्। परन्तु तस्य उत्तरं ददन् भीमसेनः स्पष्टीकरोति यत् भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः तु 'नररक्षणम्' (मानवानां रक्षणम्) अस्ति। अतः सः धर्मदूषणं बकं हन्तुम् आगतः अस्ति।
हिंदी अनुवाद:
बकासुर के अनुसार मांस खाने वाले राक्षसों का धर्म 'नरभक्षण' (इंसानों को खाना) था। लेकिन उसका जवाब देते हुए भीमसेन स्पष्ट करते हैं कि भूमि की रक्षा करने वाले क्षत्रियों का धर्म 'नररक्षण' (इंसानों की रक्षा करना) है। इसलिए वह धर्म के कलंक बकासुर को मारने आया है।
English:
According to Bakasura, the Dharma of flesh-eating demons was 'Narabhakshanam' (eating humans). Replying to him, Bhimasena clarifies that the Dharma of land-protecting Kshatriyas is 'Nararakshanam' (protecting humans). Hence, he had come to slay Bakasura, the stain on Dharma.
SECTION 13 — दीर्घ उत्तरीय प्रश्न (5 Marks)
प्र१. "कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः" - पाठस्य शीर्षकम् एतत् कथं सार्थकम् अस्ति? स्पष्टीकुरुत।
मूल बिंदु 1 (VP1): शीर्षकस्य अर्थः (Meaning of the title - returning favors)
मूल बिंदु 2 (VP2): ब्राह्मणस्य उपकारः (The Brahmin's favor of giving shelter)
मूल बिंदु 3 (VP3): कुन्त्याः सङ्कल्पः (Kunti's resolution to repay the debt)
मूल बिंदु 4 (VP4): भीमस्य सहर्ष-स्वीकृतिः (Bhima's joyful acceptance)
उत्तरम् (Sanskrit):
अस्य पाठस्य शीर्षकस्य अर्थः अस्ति यत् "केनचित् कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः अवश्यं करणीयः, एष एव अस्माकं सनातनः धर्मः।" एतत् शीर्षकं रूपकस्य कथावस्तुनः पूर्णतया सार्थकं भवति। पाण्डवाः विपत्तिकाले एकचक्रनगरे कस्यचित् श्रोत्रियब्राह्मणस्य गृहे आश्रयं प्राप्तवन्तः आसन्। सः ब्राह्मणः पाण्डवानाम् उपकर्ता आसीत्। यदा तस्य ब्राह्मणस्य परिवारे बकासुरस्य भक्ष्यं भवितुं वारः आगतः, तदा कुन्ती स्वस्य प्राणप्रियं पुत्रं भीमं तस्य स्थाने प्रेषयितुं निश्चितवती। भीमः अपि "भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्..." इति उक्त्वा सहर्षं बकासुरं हन्तुं गतः। अतः उपकारस्य प्रतिदानरूपम् एतत् नाटकं स्वशीर्षकं पूर्णतया सार्थयति।
हिंदी अनुवाद:
इस पाठ के शीर्षक का अर्थ है कि "किसी के द्वारा किए गए उपकार का बदला (प्रत्युपकार) अवश्य चुकाना चाहिए, यही हमारा सनातन धर्म है।" यह शीर्षक नाटक की कहानी के लिए पूरी तरह सार्थक है। विपत्ति के समय पांडवों को एकचक्र नगर में एक ब्राह्मण के घर में आश्रय मिला था। वह ब्राह्मण पांडवों का उपकारी था। जब उस ब्राह्मण परिवार पर बकासुर का भोजन बनने की बारी आई, तो कुंती ने अपना कर्ज चुकाने के लिए अपने प्राणों से प्यारे बेटे भीम को भेजने का निश्चय किया। भीम ने भी खुशी-खुशी यह कहते हुए कि "हमने लंबे समय तक दूसरों के उपकार से जीवन जिया है..." बकासुर को मारने की चुनौती स्वीकार कर ली। अतः उपकार का बदला चुकाने पर आधारित यह नाटक अपने शीर्षक को पूरी तरह सार्थक करता है।
English:
The title of this chapter means "A favor done should be returned; this is the eternal Dharma." This title perfectly encapsulates the plot of the play. During their time of distress, the Pandavas found shelter in the house of a learned Brahmin in Ekachakra. That Brahmin was their benefactor. When it was the Brahmin family's turn to be the food for Bakasura, Kunti resolved to send her beloved son Bhima in his place to repay their debt. Bhima too joyfully went to kill Bakasura, stating, "We have survived for long on the charity of others..." Thus, this play, centered on the theme of repaying a favor, completely justifies its title.
प्र२. पाठस्य आधारेण भीमसेनस्य चरित्र-चित्रणम् उदाहरणैः सह कुरुत।
मूल बिंदु 1 (VP1): आज्ञाकारी कृतज्ञश्च (Obedient and grateful son)
मूल बिंदु 2 (VP2): अदम्यसाहसी (Indomitably courageous - ready to fight alone)
मूल बिंदु 3 (VP3): क्षत्रियधर्मस्य पालकः (Upholder of Kshatriya Dharma - protecting people)
मूल बिंदु 4 (VP4): परिहासप्रियः (Humorous - enjoying the cartload of food)
उत्तरम् (Sanskrit):
अस्मिन् रूपके भीमसेनः एकः अदम्यसाहसी, मातृभक्तः, कृतज्ञः, बलवान् च वीरः क्षत्रियः चित्रितः अस्ति। सः कुन्त्याः आज्ञां विना प्रश्नेन स्वीकरोति, यतोहि सः जानाति यत् 'कृतं प्रतिकृतं भूयात्' अर्थात् ब्राह्मणस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः आवश्यकः। तस्य साहसं दृष्ट्वा युधिष्ठिरः अपि चकितः भवति, परन्तु भीमः साहाय्यार्थम् अर्जुनम् अपि न नयति। "न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते" इति वदन् सः स्वस्य बाहुबले पूर्णं विश्वासं दर्शयति। बकासुरस्य सम्मुखे सः निडरतया क्षत्रियधर्मस्य (नररक्षणस्य) महत्त्वं वदति। भोजनस्य विषये तस्य परिहासप्रियता (औदरिक-स्वभावः) अपि दृश्यते यदा सः बकासुरस्य भोजनं स्वयं खादति। अन्ते सः स्वमुष्टिप्रहारेण एव राक्षसस्य वधं करोति।
हिंदी अनुवाद:
इस नाटक में भीमसेन को एक अदम्य साहसी, माता का भक्त, उपकार मानने वाला और बलवान वीर क्षत्रिय दिखाया गया है। वह बिना कोई प्रश्न किए कुंती की आज्ञा मान लेता है क्योंकि वह जानता है कि ब्राह्मण के उपकार का बदला चुकाना ज़रूरी है। उसका साहस देखकर युधिष्ठिर भी हैरान होते हैं, लेकिन भीम मदद के लिए अर्जुन को भी साथ नहीं ले जाता। "शेर शिकार के लिए किसी की मदद नहीं माँगता" ऐसा कहकर वह अपने बाहुबल पर पूरा विश्वास दिखाता है। बकासुर के सामने वह निडर होकर क्षत्रिय धर्म (इंसानों की रक्षा करने) का महत्व बताता है। भोजन के विषय में उसका मज़ाकिया और पेटू स्वभाव भी दिखता है जब वह बकासुर का सारा खाना खुद खा जाता है। अंत में वह केवल अपनी मुट्ठी के प्रहार से राक्षस का वध कर देता है।
English:
In this play, Bhimasena is depicted as an indomitably courageous, devoted, grateful, and powerful Kshatriya warrior. He accepts Kunti's command without question because he knows it is essential to repay the Brahmin's favor. Yudhishthira is astonished by his courage, yet Bhima refuses to take Arjuna along for help. Stating, "A lion does not need help," he displays complete faith in his own arm-strength. Standing fearlessly before Bakasura, he asserts the importance of the Kshatriya Dharma (protecting humans). His humorous, food-loving nature is also seen when he devours all of Bakasura's food himself. Ultimately, he slays the demon using just the power of his bare fists.
About BhashaLab
BhashaLab is a dynamic platform dedicated to the exploration and mastery of languages - operating both online and offline. Aligned with the National Education Policy (NEP) 2020 and the National Credit Framework (NCrF), we offer language education that emphasizes measurable learning outcomes and recognized, transferable credits.
We offer:
1. NEP alligned offline language courses for degree colleges - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
2. NEP alligned offline language courses for schools - English, Sanskrit, Marathi and Hindi
3. Std VIII, IX and X - English and Sanskrit Curriculum Tuitions - All boards
4. International English Olympiad Tuitions - All classes
5. Basic and Advanced English Grammar - Offline and Online - Class 3 and above
6. English Communication Skills for working professionals, adults and students - Offline and Online
Contact: +91 86577 20901, +91 97021 12044
Mail: info@bhashalab.com
Website: www.bhashalab.com




Comments